4 kwietnia 1949 roku podpisano Traktat Północnoatlantycki, na podstawie którego powstało NATO. W ciągu 75 lat swojego istnienia Sojusz Północnoatlantycki rozszerzył się z 12 pierwotnych członków do 32 państw. Dziś NATO jest największym na świecie sojuszem wojskowym.
Jakie są cele i zadania NATO? Kiedy i w jakich okolicznościach dochodziło do rozszerzania się Sojuszu Północnoatlantyckiego? Czy w niedalekiej przyszłości kolejne kraje dołączą do NATO? Wszystkie najważniejsze informacje na temat Sojuszu Północnoatlantyckiego zostaną zaprezentowane poniżej:
Podpisanie Traktatu Północnoatlantyckiego
24 sierpnia 1949 roku wszedł w życie Traktat Północnoatlantycki, podpisany 4 kwietnia 1949, a tworzący Sojusz Północnoatlantycki NATO.
Podłożem do stworzenia organizacji było stałe zagrożenie ze strony Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich oraz powstanie bloku państw komunistycznych, który zagrażał tworzeniu powojennego ładu w Europie.
Jednym z przejawów tego zagrożenia była powietrzna blokada Berlina Zachodniego w odpowiedzi na jednoczenie się Niemiec Zachodnich. W 1947 roku prezydent USA Harry Truman wygłosił przed amerykańskim Kongresem przemówienie. Zawarł w nim postulat niesienia przez USA pomocy wszystkim narodom, które zmagają się z ekspansją sił komunistycznych.
Nazwana od nazwiska prezydenta doktryna Trumana stała się podstawą polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych na wiele lat oraz podłożem, na którym opierała się działalność NATO.
Członkowie założyciele NATO
Sojusz tworzyły państwa, które deklarowały, że będą walczyć o wolność, bezpieczeństwo, wspólne dziedzictwo cywilizacyjne państw członkowskich oparte na zasadach demokracji, indywidualnej wolności i poszanowania prawa. Sygnatariuszami Traktatu Północnoatlantyckiego było dwanaście państw:
- Stany Zjednoczone
- Kanada
- Wielka Brytania
- Francja
- Belgia
- Włochy
- Dania
- Holandia
- Islandia
- Luksemburg
- Norwegia
- Portugalia
Cele utworzenia NATO
Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego została utworzona, by powstrzymać sowiecką ekspansję i nie dopuścić do odrodzenia europejskiego militaryzmu. Podczas zimnej wojny głównym celem NATO była ochrona Europy Zachodniej przed Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Dziś NATO jest organizacją stawiającą sobie za cel zbiorową ochronę swoich członków, jako podstawę zachowania pokoju i umocnienia bezpieczeństwa międzynarodowego. Z prawnomiędzynarodowego punktu widzenia Sojusz Północnoatlantycki jest międzynarodową organizacją opartą na sojuszniczym systemie bezpieczeństwa.
Każde z państw członkowskich zgadza się na przestrzeganie 14 artykułów określonych w założycielskim Traktacie Północnoatlantyckim, zwanym też waszyngtońskim. Artykuły te określają najważniejsze zobowiązania sojuszników wobec siebie z osobna, jak i sojuszu jako całości.
Szczególnie ważny z punktu widzenia aspektu obronności jest artykuł 5, stanowiący, że każdy atak zbrojny z zewnątrz zwrócony przeciwko jednemu lub kilku państwom członkowskim traktowany będzie jako atak przeciwko wszystkim sygnatariuszom umowy.
Warto dodać, że Sojusz Północnoatlantycki po raz pierwszy uruchomił procedury związane z artykułem 5 po ataku terrorystycznym na na World Trade Center w Nowym Jorku 11 września 2001 roku.
Zadania NATO
Zgodnie z Traktatem Północnoatlantyckim każde państwo członkowskie zobowiązuje się przyczyniać do rozwoju pokojowych i przyjaznych stosunków międzynarodowych oraz dbać o zachowanie bezpieczeństwa własnego, oraz innych członków sojuszu i wzmacniać swoje siły zbrojne.
Jak już zostało wspomniane, głównym celem Sojuszu Północnoatlantyckiego jest zagwarantowanie – środkami politycznymi i militarnymi – wolności i bezpieczeństwa wszystkim państwom członkowskim. Do osiągnięcia tego celu NATO wykonuje podstawowe zadania w zakresie bezpieczeństwa:
- Zapewnia fundament trwałego bezpieczeństwa w Europie, opartego na rozwoju instytucji demokratycznych i pokojowym rozwiązywaniu konfliktów
- Zapewnia środki odstraszania i obrony przed jakąkolwiek formą ataku na terytorium każdego państwa członkowskiego
- Rozwija bezpieczeństwo międzynarodowe poprzez stałą i aktywną współpracę ze wszystkimi państwami partnerskimi należącymi do programu Partnerstwo dla Pokoju oraz Euroatlantyckiej Rady Partnerstwa
- Wysyła swoje misje wojskowe do państw, na terytorium których toczy się konflikt zbrojny, celem zażegnania tego konfliktu
Co ciekawe, jedynym członkiem – a nawet jednym z założycieli – NATO, który nie posiada stałej armii jest Islandia. Kraj ten dołączył do Sojuszu Północnoatlantyckiego pod warunkiem, że nie będzie musiał utworzyć tradycyjnych sił zbrojnych.
Rozszerzanie NATO o kolejne państwa podczas zimnej wojny
Podczas pierwszego rozszerzenia do Sojuszu Północnoatlantyckiego dołączyły w 1952 roku Grecja i szczególnie istotna z powodu swojego strategicznego położenia Turcja.
Trzy lata później do NATO przystąpiły Niemcy Zachodnie. W odpowiedzi Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i siedem krajów Europy Wschodniej utworzyły Układ Warszawski.
W okresie zimnej wojny szeregi NATO zasiliła jeszcze w 1982 roku Hiszpania. Warto dodać, że pod koniec tej epoki na terenie Republiki Federalnej Niemiec stacjonowało około 900 tysięcy żołnierzy Sojuszu Północnoatlantyckiego , z czego prawie połowę stanowiły siły USA.
Rozpad ZSRR i wątpliwości USA co do dalszego rozszerzania NATO
Po rozpadzie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i rozwiązaniu Układu Warszawskiego w USA pojawiły się głosy za samolikwidacją Sojuszu Północnoatlantyckiego wobec zaniku dotychczasowego zagrożenia.
Zwyciężyła jednak opcja wzmocnienia politycznego wymiaru NATO, które miało się odtąd stać strażnikiem stabilizacji w Europie. Był to również sposób wciągania państw byłych członków bloku sowieckiego do wspólnoty krajów liberalno-demokratycznych.
Idea dalszego rozszerzenia NATO nie znajdowała z początku poparcia w Stanach Zjednoczonych. Przeciwko była większość mediów i ekspertów w dziedzinie polityki zagranicznej. Argumentowali oni, że przyjęcie do NATO państw Europy Wschodniej zrujnuje współpracę z Rosją.
W 1997 roku amerykański Departament Stanu wydał dokument, w którym określał, że państwa kandydujące między innymi muszą stać na straży demokracji, muszą czynić postępy w kierunku gospodarki rynkowej, a ich siły zbrojne muszą znajdować się pod ścisłą kontrolą cywilną. Powinny one również mieć dobre stosunki z sąsiadami i pracować nad integracją z siłami NATO.
Według tego dokumentu „członkostwo w NATO jest potencjalnie otwarte dla wszystkich wschodzących demokracji w Europie, które podzielają wartości Sojuszu i są gotowe wypełnić obowiązki wynikające z członkostwa”, jednak podkreślono, że chociaż wymienione kryteria są niezbędne, nie stanowią one listy warunków, których spełnienie automatycznie prowadzi do członkostwa w NATO.
Przyjęcie Polski do NATO
Polityczny establishment w USA przekonywał się do rozszerzenia NATO wraz z postępami demokratycznych reform w Polsce i innych aspirujących krajach. W Madrycie w lipcu 1997 roku przywódcy państw NATO zaprosili Polskę, Republikę Czeską i Węgry, a obawy Moskwy uśmierzono, tworząc Radę NATO-Rosja.
Ostatecznie, w 1998 roku Senat Stanów Zjednoczonych ratyfikował wymaganą do rozszerzenia zmianę Traktatu Waszyngtońskiego, a 12 marca 1999 roku trzy wspomniane kraje zostały członkami Sojuszu Północnoatlantyckiego.
Proces rozszerzania NATO o kolejne kraje trwa do dziś. W 2004 roku do Sojuszu Północnoatlantyckiego przyjęto Bułgarię, Rumunię, Słowację i Słowenię oraz po raz pierwszy kraje należące w przeszłości do ZSRR: Litwę, Łotwę i Estonię.
W 2009 roku nowymi członkami NATO zostały zaś Albania i Chorwacja, w 2017 – Czarnogóra, a w 2020 – Macedonia Północna. Co istotne, w grudniu 2021 roku Rosja wystosowała żądania nierozszerzania Sojuszu Północnoatlantyckiego i ograniczenia jego aktywności na wschodniej flance.
W styczniu 2022 roku NATO odrzuciło te żądania, wyjaśniając że zgodnie z artykułem 10 Traktatu waszyngtońskiego członkostwo jest otwarte dla każdego „państwa europejskiego, które jest w stanie wspierać zasady niniejszego Traktatu i przyczyniać się do bezpieczeństwa obszaru północnoatlantyckiego”.
4 kwietnia 2023 roku, po latach neutralności do NATO dołączyła Finlandia. Z kolei 11 miesięcy później, 7 marca bieżącego roku 32. członkiem Sojuszu Północnoatlantyckiego została Szwecja.
Jakie państwa starają się dołączyć do NATO?
Obecnie o wstąpienie do NATO oficjalnie starają się trzy państwa: Bośnia i Hercegowina, Gruzja oraz Ukraina.
Z tego grona jedynie Bośnia i Hercegowina, już od 2018 roku, posiada kluczowy dokument na drodze do przystąpienia do Sojuszu Północnoatlantyckiego, czyli Plan Działań na rzecz Członkostwa, który przyznawany jest za zgodą wszystkich jego członków.
Ukraina złożyła wniosek o członkostwo już po rosyjskiej inwazji w 2022 roku. Podczas szczytu NATO w Wilnie w lipcu 2023 roku postanowiono, że droga Ukrainy do Sojuszu nie wymaga już Planu Działań na rzecz Członkostwa, jednak kraj ten nadal nie został zaproszony do Sojuszu Północnoatlantyckiego.
Brak jednogłośnego poparcia wśród członków NATO dla akcesji Kijowa spowodowany jest przede wszystkim prowadzoną na terenie Ukrainy wojnę oraz obawą o dalsze zaognienie stosunków z Rosją.
Z kolei, jako że w ciągu minionych kilku lat Gruzja pogłębiła swoje więzi z Moskwą postęp Tbilisi na drodze do przystąpienia do Sojuszu Północnoatlantyckiego został spowolniony. Gruzja jest jednak wciąż określana jako „bliski partner NATO”.
Jedną z przeszkód do przystąpienia tego kraju do NATO jest między innymi uznawanie przez Rosję separatystycznych republik Abchazji i Osetii Południowej za niepodległe państwa i fakt, że Gruzja nie sprawuje kontroli nad tymi obszarami.
