18 lat temu – w maju 2004 roku – Polska weszła do Unii Europejskiej. Moment ten stał się punktem zwrotnym dla naszego kraju także pod kątem rolnictwa – od zawsze jednego z kluczowych sektorów polskiej gospodarki. Był to dla niego ogromny impuls rozwojowy. Dzięki środkom unijnym w naszym kraju nastąpił skok technologiczny, który objął zarówno produkcję rolną, jak i przetwórstwo żywności.
Jak jednak dziś polskie rolnictwo wypada w porównaniu do innych krajów Unii Europejskiej? Które miejsce w UE zajmujemy pod względem produkcji rolnej i za jaki procent unijnego eksportu odpowiadamy? Przekonamy się poniżej. Zacznijmy od zaprezentowania podstawowych informacji na temat rolnictwa europejskiego.
Rolnictwo w Unii Europejskiej dziś 
Rolnictwo w krajach Unii Europejskiej przykuwa uwagę bardziej ze względów społecznych niż gospodarczych. Z ekonomicznego punktu widzenia jego znaczenie jest niezbyt duże, gdyż udział w tworzeniu produktu krajowego brutto krajów Unii Europejskiej wynosi zaledwie 1,3%. Z kolei niecałe 3% ogółu zatrudnionych obywateli UE pracuje w rolnictwie.
Produkcja roślinna i ogrodnictwo
W 2021 roku produkcja roślinna rolnictwa i ogrodnictwa 27 krajów Unii Europejskiej osiągnęła wartość 241,9 miliarda euro, czyli o 10,2% większą – w stałych cenach – niż w 2020 i o 28,5% wyższą niż w tych samych krajach w 2010.
Zdecydowanie największe pod kątem produkcji roślinnej w Unii Europejskiej rolnictwo francuskie, w którym wartość produkcji roślinnej wyniosła w 2021 roku aż 47,8 miliarda euro – czyli aż 19,8% całej produkcji roślinnej UE. Kolejni potentaci europejskiego rolnictwa to Hiszpania, która w ubiegłym roku wdrapała się na drugie miejsce w Unii Europejskiej z produkcją roślinną rolnictwa o wartości 33,2 miliarda euro. Najniższy stopień podium należy do Włoch. Ich wynik to 32,8 miliarda euro.
Produkcja zwierzęca
Mniejsza pod względem wielkości w rolnictwie Unii Europejskiej produkcja zwierzęca osiągnęła w 2021 roku wartość 162,6 miliarda euro, o 2,3% wyższą niż rok wcześniej i o 23,5% większą – w cenach stałych – niż w 2010.
Podobnie jak w przypadku produkcji roślinnej, w produkcji zwierzęcej największy w Unii Europejskiej jest rynek francuski, gdzie osiągnął on w 2021 roku wartość 26,8 miliarda euro, nieznacznie wyprzedzając w minionym roku Niemcy, których wynik to 26,4 miliarda euro. Na najniższym stopniu podium znalazła się Hiszpania.
Rolnictwo w Polsce 
Warto zacząć od tego, iż udział rolnictwa w tworzeniu produktu krajowego brutto w Polsce wynosi aż 3%. Pracujący w rolnictwie stanowią w Polsce również bardzo istotną grupę zawodową. Jest ich aż około 10% ogółu zatrudnionych, co daje nam drugie miejsce w Unii Europejskiej pod kątem liczby zatrudnionych, po Rumunii. Ponadto, Polska zajmuje trzecie miejsce w Europie pod względem powierzchni rolnej zaraz po Francji i Hiszpanii. Powierzchnia ta wynosi 16,4 miliona hektarów co stanowi ponad 52% całego kraju.
Szóste miejsce w UE
Produkcja roślinna polskiego rolnictwa wyniosła w 2021 roku według danych Eurostatu 14,1 miliarda euro, o 9,3% więcej niż w 2020 i aż o 41,2% więcej niż dekadę wcześniej, w 2010. Jeszcze szybciej rozwija się jednak produkcja roślinna rolnictwa w Rumunii, która w ubiegłym roku zepchnęła nasz kraj pod tym względem na siódme miejsce w Unii Europejskiej.
Jeśli natomiast chodzi o produkcję zwierzęcą, to Polska, z produkcją o wartości 13,6 miliarda euro w 2021 roku – o 6,2% w stałych cenach więcej niż w 2020 i o 48,6% wyższą niż w 2010 – zajmuje w tej kategorii produkcji rolniczej 5 miejsce w Unii Europejskiej. Ogółem natomiast nasz kraj plasuje się na szóstej pozycji – za Francją, Hiszpanią, Niemcami, Włochami i Holandią. W efekcie Polska odpowiada za 5,9% unijnego eksportu.
Duże rozdrobnienie gospodarstw
Sektor rolnictwa w Polsce ulega procesom konsolidacyjnym, a średnia powierzchnia gospodarstw się zwiększa. Co prawda dane Głównego Urzędu Statystycznego mówią o około 1,32 miliona gospodarstw rolnych w naszym kraju, jednak w praktyce duża część terenów uprawnych oddawana jest w dzierżawę.
Oczywiście w porównaniu z krajami zachodnimi, gospodarstw o gorszym parku maszynowym ciągle jednak mamy bardzo dużo. W efekcie, średnia wielkość gospodarstwa w Polsce wyniosła w 2021 roku 11,2 hektara, podczas gdy w Unii Europejskiej kształtuje się ona na poziomie 18 hektarów.
Towary eksportowe polskiego rolnictwa
W jakich sektorach produkcji rolniczej nasz kraj się wyróżnia? Okazuje się bowiem, iż Polska jest europejskim liderem w produkcji jabłek, wiśni i czarnej porzeczki – co trzeci owoc tego rodzaju w Unii Europejskiej pochodzi z Polski. Jesteśmy również liderem w produkcji borówki amerykańskiej, aż 85% naszych zasobów tego towaru trafia za granicę. Nasz kraj ma również ogromne znaczenie na rynku truskawek, gdzie jest unijnym wiceliderem – aż 17% udziału w łącznej europejskiej produkcji. Większą liczbą może pochwalić się tylko Hiszpania.
Jeśli chodzi o warzywa, Polska jest niekwestionowanym liderem Unii Europejskiej w produkcji marchewek i ogórków gruntowych. Nasz kraj znajduje się także w top 5 europejskich producentów pomidorów. Ponadto, Polska jest drugim największym eksporterem drobiu w Unii Europejskiej.
Co więcej, Polska jest absolutnie największym eksporterem pieczarek na całym świecie. Co trzecia pochodzi z naszego kraju.
Dlaczego polskie rolnictwo ustępuje francuskiemu i niemieckiemu?
Struktura polskiego rolnictwa na tle Unii Europejskiej wskazuje, że najbardziej adekwatne jest porównywanie polskiego rolnictwa z niemieckim i francuskim. To kraje o dużym potencjale produkcyjnym i o dużej powierzchni, których rolnictwo jest najbardziej podobne do rolnictwa polskiego. Jednak, jak już zostało wspomniane, jesteśmy za tymi krajami daleko w tyle, zwłaszcza pod względem wydajności produkcji w przeliczeniu na jednostkę ziemi. Dlaczego tak się dzieje?
Otóż, ponad 1,2 miliona polskich gospodarstw – czyli blisko 90% gospodarstw, które użytkują około 50% gruntów ogółem – nie zapewnia dochodów zaspokajających potrzeby rodzin rolniczych. Powodem jest przede wszystkim zbyt mała powierzchnia użytkowanych gruntów, a także niezbyt wysoki poziom intensywności gospodarowania. W efekcie Polska jest jedynym wielkim producentem rolnym w Unii Europejskiej z tak nieefektywnymi strukturami obszarowymi i ekonomicznymi.
Wyzwania stojące przed polskim rolnictwem
Podsumowując, Polska zdecydowanie jest liczącym się w Unii Europejskiej graczem w sektorze rolnictwa. Jednocześnie jednak nasz kraj cechuje się ponadprzeciętnie wysokim odsetkiem w rolnictwie zatrudnienia, przy jednocześnie rozczarowująco niskiej wydajności pracy, co przekłada się na znacznie niższe plony niż we Francji czy Niemczech. Wpływ na to mają takie czynniki jak:
- Ogromna liczba małych gospodarstw
- Rozproszenie produkcji
- Słabe wyposażenie techniczno‑infrastrukturalne
- Niski poziom wykształcenia rolników
- Niski stopień towarowości rolnictwa, co oznacza też niższy stopień specjalizacji
W efekcie, aby dogonić inne kraje, polskie rolnictwo stoi przed wieloma wyzwaniami. W pierwszej kolejności musi się ono zmierzyć z wysokim rozdrobnieniem gospodarstw. Koncentracja tego sektora gospodarki w naszym kraju zdecydowanie przebiega zbyt wolno.
Po drugie, absolutnie niezbędne są dziś inwestycje w nowoczesne metody produkcji, które pozwolą na uzyskiwanie wysokiej wydajności przy jednoczesnym ograniczeniu negatywnego wpływu rolnictwa na środowisko naturalne.
