Historia kawy – dlaczego ją tak kochamy?

180

Kawa jest głównym źródłem kofeiny i jedną z najpopularniejszych używek na świecie. Większości pracowników biurowych towarzyszy ona codziennie i w pełni doceniają oni obecność tego produktu na sklepowych półkach. Najwyższe spożycie tego surowca na osobę na świecie odnotowuje się w Finlandii – około 13 kilogramów rocznie. Największymi producentami tego towaru są z kolei Brazylia, Wietnam, Indonezja i Kolumbia. Zapewniają one konsumentom dwie odmiany ziaren – tańszą Robustę i uwielbianą przez wszystkich Arabicę.

Czy jednak sięgając rano po gorącą filiżankę tego wspaniałego napoju zastanawialiśmy się kiedyś skąd i w jaki sposób w ogóle on powstał? Jaka jest historia tak kochanej przez nas kawy? Na te pytania znajdziemy odpowiedzi poniżej, zapraszam do lektury:

Owoce kawowca i legenda o pochodzeniu kawy

Spożywanie owoców kawowca w Etiopii Dojrzałe owoce kawowca

Owoce kawowca wykorzystywane były w Etiopii już w I tysiącleciu przed naszą erą. Spożywano je gotowane z dodatkiem masła i soli, lecz nie uprawiano, tylko zbierano ze stanowisk naturalnych. Prawdopodobnie kawę odkrył lud Oromo, zamieszkujący etiopski region Kaffa.

Legenda o odkryciu pobudzających właściwości kawy

Natomiast historia kawy o zastosowaniu podobnym do dzisiejszego, nie mogłaby istnieć bez wierzeń i przekonań na temat tego, jak po raz pierwszy znalazła się w rękach człowieka. Najpopularniejsza historia opowiada o etiopskim pasterzu o imieniu Kaldi, który w okolicach 850 roku obserwował swoje kozy, beztrosko błąkające się po zielonych pastwiskach, odpoczywając i skubiąc trawę. Nagle jego czujne oko Kaldiego wypatrzyło kozę, która zachowywała się zupełnie inaczej niż reszta – była nadmiernie pobudzona, energiczna. Kaldi szybko zorientował się, że koza posiliła się czerwonymi owocami z pobliskiego krzaka. Jako, że pasterz z natury był ciekawski – postanowił również spróbować. Przypływ energii sprawił, że podzielił się odkryciem ze swoimi pobratymcami, i właśnie w ten sposób zaczęła się nasza przygoda z kawą.

Początki picia kawy

Kultura picia kawy sięga XIII wieku. Wtedy właśnie kawę po raz pierwszy przywieziono do dzisiejszych krajów arabskich z miejsca jej pochodzenia – Etiopii. Zakłada się, że to w Jemenie opracowano metodę preparowania nasion przez prażenie i wytwarzanie z nich napoju, który Beduini następnie rozpowszechnili w całej Arabii. Persowie szybko zakochali się w pobudzających właściwościach „nowego wina Islamu”, ponieważ prawdziwe wino było surowo zakazane dla Muzułmanów. Słowo „kawa” pochodzi od staroarabskiego słowa „qahwah”. W drugiej połowie XV wieku, kawa rozprzestrzeniła się z Królestwa Arabii przez Mekkę i Medynę, a następnie dotarła do Kairu.

Kontrowersje wokół kawy na Bliskim Wschodzie

W tych miejscach jednak kawa początkowo budziła wiele nieufności, czy wręcz niechęci. Spożycie kawy zostało zabronione w Mekce w roku 1511, a w Kairze w 1532. Jednak, wobec szybkiego wzrostu popularności napoju zakazy wkrótce zniesiono. Pierwsze kawiarnie otwarto w Damaszku i Aleppo – odpowiednio w 1530 i 1532 roku. Z kolei w stolicy Imperium Osmańskiego – Stambule, dokonano tego w 1554.

O ile w Arabii kontrowersje wokół nowej używki szybko zanikły, o tyle nad Bosforem jej kariera rozwijała się znacznie wolniej. Pobudzające właściwości palonych ziaren bywały obiektem krytyki ortodoksyjnych wyznawców Islamu, a pierwsze kawiarnie stawały się nieraz forami burzliwych dyskusji, co niepokoiło sułtanów. Restrykcje ustały u schyłku XVI wieku. Zarazem Imperium Osmańskie jako pośrednik w handlu stało się mocarstwem kawowym.

Kawa w Europie

Pierwszy opisy kawy w Europie

Jako pierwszy Europejczyk kawę opisał niemiecki botanik i podróżnik Leonhard Rauwolf. W 1573 roku rozpoczął on trzyletnią podróż po Bliskim Wschodzie. Celem eskapady było odkrycie nowych ziół i lekarstw dla kompanii kupieckiej jego szwagra. Rauwolf powrócił z wieloma cennymi towarami, jak również obfitymi zapiskami dotyczącymi tureckich zwyczajów. Na temat kawy wyraził się w następujący sposób: “Bardzo dobry napój, który jest niemal tak czarny jak inkaust i bardzo dobry na dolegliwości, szczególnie żołądkowe. Spożywają go oni o poranku, w otwartych miejscach, przed wszystkimi i bez najmniejszej oznaki strachu czy ostrożności. Napój popijają małymi łyczkami, tak ciepły jak to tylko możliwe, z glinianych i porcelanowych kubków.”

Duże znaczenie dla rozpowszechnienia wiedzy o używce miały również zapiski włoskiego botanika i lekarza Prospera d’Alpino. Towarzyszył on weneckiemu poselstwu do Egiptu i po powrocie opisał lecznicze działanie kawy. Prawdopodobnie to dzięki niemu nazwa “caffè” przeniknęła do większości języków zachodniej Europy.

Pierwsze kawiarnie w Anglii

Trudno określić dokładnie kiedy kawa po raz pierwszy trafiła do Europy. W oparciu o zapiski Leonharda Rauwolfa z 1583 roku można stwierdzić, że stała się ona dostępna jeszcze w XVI wieku. Jej import był zasługą dwóch Kompanii Wschodnioindyjskich: brytyjskiej i holenderskiej. Pierwszą kawiarnię w Anglii otwarto w Oksfordzie w 1650 roku. Należała ona do osmańskiego Żyda imieniem Jakub. W Londynie podobny przybytek rozpoczął działalność dwa lata później przy alei świętego Michała.

Kawiarnie we Francji i Austrii

Na Starym Kontynencie kawa rozpowszechniła się jednak ze sporym opóźnieniem. Pierwszy raz sprowadzono ją do Francji prawdopodobnie dopiero w 1644 roku. W 1669 napój poznały elity paryskie na przyjęciu wydanym przez posła osmańskiego Mustafę Paszę. Pierwszą kawiarnię w stolicy kraju otwarto w 1671 roku. W tym czasie w Anglii działało już ponad 3 tysiące kawiarni. Napój zyskiwał także rosnącą popularność za oceanem. W roku 1670 rozpoczęła działalność pierwsza kawiarnia w Bostonie.

W 1683 roku Jerzy Franciszek Kulczycki założył pierwszą kawiarnię w stolicy Austrii. Legenda mówi, że zrobił to korzystając z zapasów kawy porzuconych przez uciekających Turków. Następnie pomógł on spopularyzować zwyczaj dodawania do napoju cukru i mleka. Do niedawna w Wiedniu istniała tradycja wywieszania portretu Kulczyckiego w oknach kawiarni. W następnym stuleciu, w austriackich kawiarniach bywały takie sławy, jak Wolfgang Amadeusz Mozart, Michael Haydn, Hugo von Hofmannsthal i Max Reinhardt.

Kawa a kontrowersje na tle religijnym

Warto również wiedzieć, że kawa budziła na starym kontynencie wiele kontrowersji. Była produktem pochodzenia arabskiego, niektórzy widzieli zatem w niej dzieło szatana. Jednak już na początku XVII wieku na temat kawy wypowiedział się sam papież Klemens VIII, za którego przyzwoleniem napój ten wkroczył do świata chrześcijańskiego.

Pierwsze plantacje założone przez Europejczyków Kobieta pracująca na plantacji kawy

W XVII i XVIII w. wielkie potęgi kolonialne rozpoczęły uprawę kawowca w swoich koloniach. Holandia w 1658 roku założyła pierwsze plantacje na Cejlonie. Następnie rozszerzyła uprawę na Jawę, z której rozprzestrzeniła się ona na cały Archipelag Sundajski. Francja pierwsze plantacje założyła na Martynice. Wkrótce uprawę kawy rozpoczęto również w Gujanie Francuskiej.

Natomiast w 1719 roku Portugalczycy wykradli z Gujany sadzonki i założyli pierwsze plantacje w Brazylii. Dzięki nim do 1800 roku kawa zmieniła się z używki dla elit w ogólnodostępny napój dla każdego. Przez cały wiek XIX i pierwsze dekady XX wieku Brazylia do dziś pozostaje głównym producentem kawy.

Kawa w Polsce

Pierwsze zapiski o kawie w Polsce

Do Polski kawa dotarła pod koniec XVII wieku z południa, od panujących nad Mołdawią Turków. W 1670 roku w elegii do kuzyna Stanisława Morsztyna pierwszy wymienił kawę Jan Andrzej Morsztyn we fragmencie „W Malcieśmy pomnę kosztowali kafy, trunku dla baszów”. Napój ten nie przypadł jednak poecie do gustu. Wiadomo, że jego miłośnikami byli natomiast Jan III Sobieski oraz Bohdan Chmielnicki, powszechnie jednak kawę uznawano za niesmaczną, a nawet szkodliwą.

Rozpoczęcie mody na kawę

Kawa zyskała większą popularność dopiero na przełomie XVII i XVIII wieku. Najpierw moda na jej spożycie ogarnęła Gdańsk, gdzie powstały pierwsze kawiarnie zwane wtedy kaffehausami. Następnie rozpowszechniła się na resztę kraju. Już na początku XVIII wieku znalazła się w podręcznikach medycznych jako specyfik na schorzenia przewodu pokarmowego. Początkowo kawa była napojem elitarnym, ale od XVIII wieku stała się bardziej popularna i łatwiej dostępna. Propagowały ją czasopisma “Monitor” i “Patriota Polski”, zapewniając, że nowa używka nie szkodzi zdrowiu i nie pozbawia zdolności do pracy.

Mimo protestów przeciwników, kawa zyskiwała zatem coraz większe grono zwolenników. Uwielbiał ją Ignacy Krasicki, a Adam Kazimierz Czartoryski napisał w 1779 roku nawet komedię pod tytułem “Kawa”. W 1795 ukazał się z kolei pierwszy w języku polskim podręcznik dla kawiarzy “Krótka wiadomość o kawie i jej właściwościach i skutkach na zdrowie ludzi spływających…”.

Jak dawniej pito kawę w Polsce? Różne rodzaje napojów kawowych popularne dziś

Najchętniej kupowano wtedy kawę sprowadzaną z Turcji. Gdy jej nie było, sięgano po ziarna z Lewantu, Martyniki i Indii Holenderskich. Co ważne, popularyzowanie tej używki pozwoliło rozwinąć wytwórczość porcelany i fajansu w manufakturach w Białej Podlaskiej, Żółkwi czy Ćmielowie.

Początkowo kawę pito na wzór wschodni, czyli bez żadnych dodatków. Szybko zaczęto jednak dodawać mleko, słodką śmietanę, cukier, a nawet sól. Pod koniec XVIII wieku mocna kawa “po polsku”, pita z wyborową tłustą śmietanką, wśród cudzoziemców dorównywała sławą naszemu chlebowi. Dla odróżnienia kawę słabą zwano “niemiecką” lub “śląską”.

Kawy zbożowe

W drugiej połowie XVIII wieku z Prus przyszła do naszego kraju praktyka mieszania kawy z cykorią. W 1818 roku Ferdynand Bohm założył we Włocławku pierwszą wytwórnię kawy zbożowej. W użyciu, szczególnie wśród ludzi niezamożnych były też inne jej substytuty wytwarzane z bobu, żołędzi lub palonego grochu.

Kaffehausy, czyli dawne kawiarnie

Wielką karierę w miastach zrobiły kaffehausy, później nazwane kawiarniami. Na początku XVIII wieku Antoni Momber założył słynną później kawiarnię w Gdańsku, a w roku 1724 Francuz Henri Duval otworzył lokal w Warszawie. W połowie XVIII wieku w stolicy istniało już kilka kaffehausów. Życie kawiarniane w Polsce dynamicznie nabierało tempa. W 1822 roku w Warszawie działały 122, a w 1844 – aż 180 kawiarni. W Krakowie w połowie stulecia naliczono 55 lokali, które rywalizowały z zachowującymi odrębność cukierniami. W XIX wieku kawiarnie przekształciły się na lokale o charakterze klubowym. Istniał, szczególnie w różnego rodzaju karczmach, obyczaj wzmacniania kawy alkoholem.

Służba zwana kawiarką

Odmienny obyczaj spożycia kawy wykształcił się wśród ziemiaństwa. Zamożna szlachta zatrudniała wykwalifikowaną służbę nazywaną “kawiarką”, której zadaniem było parzenie kawy. Za idealny napój w XIX wieku uznawano ten mający “czarność węgla, przejrzystość bursztynu, zapach mokki i gęstość miodowego płynu” – o czym pisał Adam Mickiewicz w “Panu Tadeuszu”. Kawę podawano rankiem do łóżka szlachty. Pijano ją także dla smaku podczas podwieczorku.

Handel kawą w Polsce

Handlem kawą na ziemiach polskich zajmowali się początkowo kupcy obracającymi wszelkimi towarami. Firmy specjalizujące się w obrocie kawą pojawiły się około połowy XIX wieku w Galicji. Aż do końca XIX wieku sprzedawano kawę w postaci surowej. Palić należało ją samemu. Służyły temu skomplikowane maszynki do kawy, będące obowiązkowym wyposażeniem mieszczańskiego, bądź inteligenckiego domu. Ponieważ efekt nie zawsze był dobry, lepiej było wybrać się do kawiarni. Przełom nastąpił w 1882 roku, gdy Tadeusz Tarasiewicz, właściciel firmy “Pluton”, zaoferował kawę paloną we własnej palarni.

Kawa w Polsce w ostatnim stuleciu

W okresie Polskiej Republiki Ludowej, kawa stała się niezbędnym elementem życia biurowego, szczególnie po wprowadzeniu w latach sześćdziesiątych w Warszawie przepisu o rozpoczynaniu pracy o godzinie szóstej. W efekcie, używka zaczęła stanowić jeden z najpowszechniejszych rodzajów łapówek. Importowane ziarna bezskutecznie próbowano zastąpić kawą zbożową rodzimej produkcji. Problem niedoborów kawy zniknął dopiero wraz ze wprowadzeniem gospodarki rynkowej w 1989 roku.

Dziś kawa jest napojem ogólnodostępnym, który nadal stanowi niezbędny element życia biurowego – zarówno w Polsce jak i na całym świecie. Wypija jej się około 400 miliardów filiżanek rocznie.

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments