Zakupoholizm – czym jest i jak sobie z nim radzić?

186

Marilyn Monroe mówiła: “Pieniądze szczęścia nie dają. Dopiero zakupy”. Wielu z nas z całą pewnością jest w stanie się z tą złotą myślą zgodzić. Zwłaszcza w obecnym czasie, kiedy już zaraz Black Friday i Cyber Monday, a następnie zaczynamy kupować prezenty na Święta Bożego Narodzenia.

Niektórzy jednak zbyt mocno wzięli sobie to powiedzenie do serca. W taki sposób, że się uzależnili od zakupów. W obecnych czasach jest to naprawdę poważny problem. Okazuje się, że zakupoholizm dotyka około 6% populacji. Dodatkowo, co nie powinno zaskakiwać, 80% osób uzależnionych od zakupów to kobiety. Wynika to z faktu, iż według wielu psychologów, panie mają naturalny instynkt do gromadzenia rzeczy wokół siebie, budowania czegoś na kształt gniazda, by mogły czuć się bezpieczne.

Na czym dokładnie polega zakupoholizm? Jakie są jego główne przyczyny i objawy? Jak sobie radzić z tym uzależnieniem? Na te pytania odpowiedzi zostaną zaprezentowane poniżej:

Zakupoholizm – co to?

Nie ma jednej obowiązującej definicji zakupoholizmu. Można powiedzieć, że zakupoholizm to uzależnienie od dokonywania zakupów, przymus kupowania różnych przedmiotów/artykułów (zazwyczaj niepotrzebnych), niekontrolowane robienie zakupów wpływające niekorzystnie na funkcjonowanie człowieka. Mimo wszystko kompulsywne zakupy nie są jeszcze klasyfikowane jako choroba czy zaburzenie psychiczne, lecz wydaje się, że to tylko kwestia czasu. Zakupoholizm przez psychologię traktowany jest zatem dziś jako problem uzależnienia i niekontrolowany popęd – podobnie jak inne uzależnienia behawioralne.

Pierwsze wzmianki o zakupoholizmie i badania nad tym uzależnieniem

Skłonności te po raz pierwszy jako syndrom chorobowy zostały opisane już na początku XX wieku przez Emila Kraepelina (w 1915 roku) i Eugena Bleulera (w 1924), którzy określili je mianem zachowania patologicznego i nazwali ją oneomanią (oneomai z języka greckiego oznacza “kupić”). Syndrom zakupoholizmu od lat pozostaje przedmiotem badań i obserwacji, skłania naukowców do tworzenia teorii o genezie tej dolegliwości. Pierwsze badania naukowe dotyczące zakupoholizmu pojawiły się natomiast w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie w połowie lat osiemdziesiątych. Podekscytowana zakupoholiczka

Na pojęcie zakupoholizmu składa się obsesyjność i przejawia się to faktem, iż zakupoholik musi kupić daną rzecz, aby pozbyć się napięcia nerwicowego i lęku. Osoba, której doskwiera to uzależnienie, ma także problemy z kontrolowaniem impulsów. Kiedy w głowie zakupoholika pojawia się myśl o zakupie danej rzeczy, nie zastanawia się on nawet przez chwilę, tylko kupuje. Nieprzepracowana frustracja czy konflikty zostają zepchnięte do podświadomości, a cała uwaga zakupoholika skupia się na nowych zakupowych celach.

Przyczyny zakupoholizmu

Podobnie jak w przypadku wielu innych uzależnień, na rozwój zakupoholizmu mają wpływ czynniki biologiczne, psychologiczne, duchowe i społeczne. Wśród czynników biologicznych podnoszona jest rola małego stężenia serotoniny, a także dopaminy, która ma wpływ na układ motywacyjny. Prawdopodobnie, na rozwój zakupoholizmu mogą mieć wpływ zarówno stan hiperaktywności, jak i hipoaktywności obszarów mózgu związanych z układem opioidowym (pobudzenie tego układu związane jest z subiektywnym odczuwaniem przyjemności).

Do czynników, które ułatwiają uzależnienie się od dokonywania zakupów, należą w pierwszej kolejności:

  • Skłonność do innych uzależnień
  • Tendencja do impulsywnych zachowań
  • Uzależnienia w rodzinie
  • Brak umiejętności radzenia sobie ze stresem czy negatywnymi emocjami
  • Utrzymujący się dłużej obniżony nastrój.

Z powyższego wynika, iż kupowanie coraz to nowych rzeczy to dla osoby uzależnionej sposób wynagradzania sobie między innymi niepowodzeń na gruncie towarzyskim oraz metoda radzenia sobie z problemami. Stwierdzono także, że kompulsywne zakupy są częściej spotykane u osób, których krewni pierwszego stopnia mieli podobny problem. Badania historii rodziny u osób dokonujących kompulsywnych zakupów wykazały również dużą częstotliwość uzależnienia od alkoholu w tych rodzinach, a także depresji.

Coraz więcej przyczyn społecznych

Zakupoholizmowi sprzyja coraz większa dostępność dóbr konsumpcyjnych, a ich posiadanie staje się wyznacznikiem dobrobytu i pozycji społecznej. Kupowanie bywa również często wynikiem presji grupy odniesienia – zgodnie z zasadą, że grupa społeczna, do której chce się należeć, ma określone wymagania dotyczące ubrań czy kosmetyków konkretnej marki. Zdarza się także, iż skłonność do nadmiernych zakupów wynika z wcześniejszego ubóstwa i obawy, że w przyszłości może im czegoś zabraknąć.

Inną przyczyną społeczną może być powszechna dostępność pożyczek, które umożliwiają nieplanowany zakup, łatwość zakupów bez wychodzenia z domu – przez Internet, czy ciągła obecność reklam i promocji w mediach.

Objawy zakupoholizmu

W literaturze naukowej z tego zakresu możemy napotkać różne klasyfikacje osób uzależnionych od zakupów. Jedna z podstawowych wyróżnia cztery typu zakupoholików. Dokonywanie przez nich zakupów wynika z:

  • Silnej reakcji emocjonalnej
  • Nagłego spontanicznego impulsu
  • Działań o charakterze hedonistycznym (najczęściej są to zakupy monotematyczne, takie jak ubrania, buty, książki)
  • Kompulsji w celu redukcji patologicznego napięcia i niepokoju.

Inni badacze wyróżniają natomiast jeszcze: Zakupoholicy polują na promocje

  • Łowców okazji – osoby kupujące głównie na wyprzedażach, przecenach, promocjach. (Ważny u nich jest akt kupowania, a dobry zakup podnosi im poczucie własnej wartości)
  • Kolekcjonerów (ubrań, biżuterii, telefonów komórkowych czy gadżetów)
  • Zbieraczy nowości (modnych i nowych przedmiotów)
  • Osoby, które zaspokajają potrzebę kupowania samym tylko oglądaniem dóbr (window shopping).

Fazy zakupoholizmu

Co bardzo istotne, zakupoholizm charakteryzują cztery fazy:

  1. Przewidywania (myślenia o zakupach)
  2. Przygotowania (kiedy i gdzie dokonać zakupów)
  3. Zakupów
  4. Wydatków (tutaj często pojawiają się wyrzuty sumienia)

Zachowania charakterystyczne dla zakupoholizmu Zakupoholik z wyrzutami sumienia

O zakupoholizmie świadczą poniższe zachowania:

  • Dokonywanie zakupów to sposób na poprawę samopoczucia (poprawę nastroju, redukcję lęku czy radzenie sobie z samotnością)
  • Spędzanie znacznej ilości czasu na zakupach w centrach handlowych lub na aukcjach internetowych
  • Obsesyjne myśli o planowanych, kolejnych zakupach
  • Wydawanie pieniędzy na zakupy zamiast na opłacanie rachunków domowych
  • Pożyczanie pieniędzy na kolejne zakupy
  • Odczuwanie ekscytacji w związku z planowanymi zakupami
  • Przeżywanie euforii podczas wydawania pieniędzy na zakupach
  • Poczucie winy i wstydu po dokonaniu zakupów
  • Kupowanie niepotrzebnych przedmiotów
  • Kłamstwa na temat tego, co się kupiło lub ile pieniędzy wydało się na zakupy
  • Ukrywanie większości zakupów w obawie przed krytyką otoczenia
  • Kłótnie z bliskimi w związku z dokonywanymi zakupami i wydawanymi na nie pieniędzmi
  • Posiadanie “tajnych” kart kredytowych i kont bankowych
  • Nierozpakowywanie zakupionych produktów.

Jak najlepiej zdiagnozować u siebie zakupoholizm?

Bardzo pomocne w zdiagnozowaniu u siebie zakupoholizmu mogą być również poniższe pytania, które zostały opracowane na podstawie materiałów samopomocowych wspólnot zakupoholików:

  1. Czy zdarza Ci się dokonywać zakupów po to, aby poradzić sobie z samotnością i złym samopoczuciem?
  2. Czy zakupienie czegokolwiek co jest Ci potrzebne bądź nie, powoduje krótkotrwały stan “podniecenia”?
  3. Czy zdarza Ci się kupić przedmioty, na które Cię nie stać, tylko dlatego, ponieważ uważasz, że zasługuje na to, aby być dla siebie dobrą/ym?
  4. Czy dokonując dużych zakupów i płacąc kartą kredytową, osiągasz szybko zadowolenie, a jednocześnie odsuwasz w czasie mniej przyjemne konsekwencje swojego postępowania?
  5. Czy demonstrujesz czasami jeszcze inne zachowania spotykane u osób uzależnionych? Na przykład: jadasz nadmiernie, żeby opanować poczucie pustki albo nadużywasz alkoholu, kiedy jesteś zestresowana/y lub smutna/y?
  6. Czy dokonując zakupów, miewasz poczucie winy, albo łapiesz się na tym, że niestety znowu powtórzyło się takie zachowanie?
  7. Czy większość zakupów dokonujesz w samotności, traktując to jako swoje grzeszne i sekretne zachowanie?
  8. Czy Twoje nadmierne wydatki mają negatywny wpływ na Twoje życie?
  9. Czy zdarza się, że Twoje karty kredytowe osiągają bardzo wysokie zadłużenia i na koniec miesiąca miewasz trudności ze znalezieniem pieniędzy na zakup rzeczy naprawdę potrzebnych?
  10. Czy zdarza Ci się dokonywanie impulsywnych zakupów kosztem ograniczania wydatków na rzeczy naprawdę potrzebne?

Zaburzenia współistniejące

Z badań wynika, że kompulsywnym zakupom towarzyszą często zaburzenia nastroju, zaburzenia lękowe, używanie substancji psychoaktywnych, zaburzenia odżywiania się. Autorzy innych badań twierdzą, że zakupoholikom towarzyszą także często problemy alkoholowe, parafilie i zaburzenia seksualne oraz patologiczny hazard.

Jak radzić sobie z zakupoholizmem? Osoba uzależniona od zakupów niesie opakowania kupionych produktów

Gdy zdiagnozujemy u siebie zakupoholizm, w pierwszej kolejności należy podjąć poniższe kroki:

  • Rezygnacja z kart kredytowych i dokonywanie zakupów wyłącznie gotówką
  • Robienie listy zakupów i kupowanie wyłącznie tego, co na nich wcześniej zapisaliśmy
  • Układanie list zakupów pod kątem tego, co jest najbardziej potrzebne i rezygnowanie z kupna rzeczy mniej ważnych
  • Wybieranie się na zakupy z odliczoną kwotą pieniędzy
  • Robienie zakupów w towarzystwie innych, bliskich nam osób, które uważamy za rozsądne, racjonalne oraz wspierające
  • Planowanie wolnego czasu w taki sposób, aby nie było na niego miejsca na wizyty w centrach handlowych
  • Dzielenie się swoim problemem z bliskimi i wspominanie im o sytuacjach, w których pojawia nam się bardzo trudno do zanegowania potrzeba zakupów

Terapia może okazać się konieczna

Jeżeli jednak czujemy, że nie mamy nad tym kontroli lub osoby dla nas bliskie i życzliwe nam to sygnalizują, należy jednak podjąć bardziej stanowcze działania – czyli wybrać się do certyfikowanego specjalisty terapii uzależnień. Podstawową formą leczenia jest psychoterapia, a najlepsze efekty zapewnia terapia poznawczo-behawioralna.

Współpraca z doradcą finansowym

Często konieczne bywa również skorzystanie z doradztwa finansowego i doradztwa w kwestii rozsądnego zarządzania pieniędzmi.

Jest nadzieja!

Proces wychodzenia z zakupoholizmu często zajmuje długi czas i wymaga dużego samozaparcia i determinacji. Kiedy jednak zakupoholik jest właściwie zmotywowany do pokonania uzależnienia od zakupów, a do tego może on liczyć na wsparcie swoich najbliższych, szanse na to, że kompulsywne kupowanie przestanie dominować w jego życiu, są naprawdę wysokie.

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments