Sektor rozrywkowy z pewnością należy do grona branż, w które pandemia COVID-19 uderzyła najmocniej. Jednak zamknięcie galerii sztuki, muzeów, kin, skansenów czy parków rozrywki odbiło się nie tylko na finansach poszczególnych instytucji, lecz również na konsumentach, którzy dawniej z usług tych miejsc chętnie i regularnie korzystali.
W efekcie wielu ekspertów uważa, że w pierwszych latach po pandemii pobliskie muzea i skanseny będą mogły poszczycić się znacznym wzrostem liczby odwiedzających – nawet w porównaniu do ostatnich lat ubiegłej dekady, które do tej pory były najlepsze. Tę tendencję potwierdzają już zresztą wstępne dane z amerykańskiego rynku.
Czy w takim razie mamy tu do czynienia z świetnym pomysłem na dochodowy biznes? Jak założyć własne muzeum lub skansen? Na co należy zwrócić szczególną uwagę, aby zmaksymalizować szanse na odniesienie sukcesu? Przekonamy się poniżej:
Własne muzeum lub skansen – podstawowe informacje 
W świetle prawa każde prywatne muzeum jest prywatną instytucją, która może być zarządzana przez właściciela, według przepisów zawartych w Ustawie o muzeach oraz Ustawie o działalności kulturalnej. Same określenia “muzeum” oraz “skansen” nie są zastrzeżone, co oznacza, że każdy kolekcjoner, który chce pokazać swój zbiór szerszej publiczności, może nazwać swoją wystawę skansenem lub prywatnym muzeum.
Z powyższego wynika, że założyć muzeum lub skansen może więc każda osoba, która posiada ku temu odpowiednie możliwości, w tym dysponuje odpowiednim zbiorem oraz miejscem na jego eksponowanie. Założenie takiej placówki wymaga jednak dopełnienia stosownych formalności.
Regulamin muzeum
W pierwszej kolejności, w celu otwarcia takiej placówki, należy opracować jej odpowiedni regulamin. Prywatne muzeum/skansen nie mają osobowości prawnej, co oznacza, że traktowane są jako jednostki organizacyjne, pozbawione podmiotowości prawnej. Tworząc regulamin muzeum, należy zwrócić uwagę kilka istotnych faktów.
Przede wszystkim musi on być opracowany w oparciu o ustawowe wskazania dotyczące jego zawartości. Oznacza to, że konieczne jest umieszczenie w nim takich elementów jak:
- Nazwa
- Teren działania
- Siedziba
- Zakres działania
- Rodzaj i zakres zbiorów (w tym ogólny wykaz eksponatów)
- Organ zarządzający zasadami dokonywania zmian w statucie
- Zasady prowadzenia działalności gospodarczej.
Konieczność akceptacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Następnie projekt regulaminu musi zostać przesłany do uzgodnienia z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jeśli regulamin zostanie zaakceptowany, muzeum zostaje wpisane do wykazu Muzeów prowadzonego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w Biuletynie Informacji Publicznej. Wtedy muzeum/skansen teoretycznie może zostać otwarte.
Procedura zakładania muzeum maksymalnie zwykle zajmuje do czterech miesięcy. Może jednak się zdarzyć, że Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego zweryfikuje i w pełni zaakceptuje regulamin już nawet w ciągu dwóch miesięcy. Co istotne, procedura uzgadniania regulaminu jest, z perspektywy wnioskodawcy, bezpłatna.
O czym jeszcze trzeba pamiętać?
Należy jednak również placówkę i zbiory zabezpieczyć według wytycznych dotyczących ekspozycji muzealnej. Warto również przemyśleć sprawę oświetlenia wystaw i ekspozycji. Odpowiednie oświetlenie gablot pozytywnie wpłynie na odbiór i przedstawienie samych eksponatów.
Następnie należy również uważać, aby nie naruszyć lub zaniedbać obowiązków związanych z prowadzeniem tego typu działalności. Zasad określonych na samym początku należy bowiem trzymać się do momentu zamknięcia lub likwidacji muzeum/skansenu. Najważniejsze obowiązki dyrektora takiej prywatnej placówki to:
- Zapewnienie środków potrzebnych do utrzymania i rozwoju muzeum/skansenu
- Zapewnienie bezpieczeństwa wszystkim zgromadzonym w nim zbiorom
- Sprawowanie nadzoru nad jego działalnością
- Regulowanie relacji pomiędzy muzeum/skansenem a klientami (osobami oglądającymi eksponaty)
Przede wszystkim trzeba zadbać o wartość historyczną 
Należy również pamiętać, że muzeum lub skansen to nie tylko zbiory. To przede wszystkim miejsce i ludzie. Z art. 1 ustawy o muzeach wynika bowiem, że celem muzeum jest nie tylko gromadzenie i ochrona dóbr dziedzictwa naturalnego i kulturalnego, ale także upowszechnianie podstawowych wartości historii, nauki i kultury polskiej oraz światowej, jak również umożliwianie korzystania ze zgromadzonych zbiorów. Do naszych zadań należy tutaj więc przygotowanie zestawienia ciekawych faktów historycznych.
Jak zarabiać na muzeum lub skansenie?
W Polsce mamy obecnie ponad tysiąc muzeów. Co więcej, ponad 500 placówek stanowią muzea prywatne. Co prawda nie znajdziemy oficjalnych, wiarygodnych informacji dotyczących średniego generowanego przez nie przychodu, jednak skoro tak duża liczba prywatnych obiektów muzealnych i skansenów funkcjonuje w naszym kraju, to można śmiało zakładać, że na tej działalności można zarabiać.
Głównym źródłem przychodów prywatnych muzeów i skansenów są oczywiście wpływy ze sprzedaży biletów. Na tym jednak możliwości się nie kończą. Większość placówek w swoich obiektach sprzedaje również pamiątki, książki, publikacje czy wydawnictwa związane z historią danego miejsca lub prezentowanymi eksponatami.
Muzeum to nie działalność gospodarcza
Na koniec należy wyjaśnić jedną bardzo istotną kwestię. Otóż, utworzenia prywatnego muzeum zasadniczo nie należy łączyć z rozpoczęciem prowadzenia działalności gospodarczej. Wynika to po pierwsze z ustawowej definicji muzeum (art. 1 ustawy o muzeach), w której wyraźnie stwierdza się, że muzeum to jednostka organizacyjna, która nie jest nastawiona na osiąganie zysku.
Tymczasem działalność gospodarcza to działalność zarobkowa, czyli właśnie nastawiona na uzyskiwanie jak największego zysku (mówi o tym art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej), który nie powinien stanowić głównej motywacji podmiotu decydującego się na utworzenie i prowadzenie prywatnego muzeum.
Z tego powodu prywatne muzea i skanseny zakładają zazwyczaj prawdziwi pasjonaci, pragnący podzielić się swoją imponującą wiedzą i kolekcją ze wszystkimi zainteresowanymi odwiedzającymi. Chcą oni łączyć swoje hobby z przekazywaniem cennych wartości edukacyjnych, a czerpanie dochodu jest tutaj kwestią drugorzędną – taka placówka nie stanowi dla nich źródła utrzymania.
Nie oznacza to jednak, że muzeum działalności gospodarczej nie może prowadzić. Dopuszcza to wyraźnie art. 9 ustawy o muzeach, z tym że może to być wyłącznie działalność w celu finansowania podstawowej działalności statutowej. Jest to zatem tak zwana uboczna działalność gospodarcza, czyli działalność, która nie może stanowić podstawowego zakresu aktywności muzeum.
Co z podatkiem VAT?
Ponadto należy pamiętać, że muzea i skanseny świadczą usługi wstępu (biletów dla zwiedzających), które co do zasady objęte są stawką podatku VAT w wysokości 7%. Jeśli więc obrót z tytułu świadczenia tego rodzaju usług przekracza limit 200 tysięcy złotych w danym roku podatkowym, podmiot prowadzący prywatne muzeum ma obowiązek zarejestrować się dla potrzeb rozliczania podatku VAT we właściwym urzędzie skarbowym (oczywiście przy założeniu, że nie jest już podatnikiem podatku VAT z tytułu świadczenia innych usług lub prowadzenia dostawy towarów, objętych podatkiem VAT).
