Nagroda Nobla – historia i idea

444

Polska żyje obecnie nagrodą Nobla, która została przyzna Oldze Tokarczuk. Szerzej pisaliśmy o tym w tym miejscu. Postanowiliśmy jednak też przybliżyć wam historię przyznawania tego typu nagród i stojącą za nimi idee.

Nagroda Nobla – historia

Geneza nagrody Nobla jest dość smutna. Jej pomysłodawcą był bowiem Alfred Nobel, którego świat zapamiętał też jako wynalazce dynamitu. Choć za życia zarobił majątek, był też dość samotnym człowiekiem. Ostatecznie w 1896 r. zmarł na atak serca w swoim domu w San Remo we Włoszech. W swoim testamencie poprosił, by jego fortuna została spożytkowana na nagrody w dziedzinie fizyki, chemii, fizjologii lub medycyny, literatury i pokoju. W dokumencie znalazł się dokładnie taki oto zapis:

„Ja niżej podpisany, Alfred Nobel, oświadczam niniejszym, po długiej rozwadze, iż moja ostatnia wola odnośnie majątku, jest następująca. Wszystkie pozostałe po mnie, możliwe do zrealizowania aktywa, mają być rozdysponowane w sposób następujący: kapitał zostanie przez egzekutorów ulokowany bezpiecznie w papierach, tworzących fundusz, którego procenty każdego roku mają być rozdzielone w formie nagród tym, którzy w roku poprzedzającym przynieśli ludzkości największe korzyści. […]”

Spadkobiercą i dysponentem majątku Nobla miała być Szwedzka Akademia Nauk. Nietrudno dziwić się jego prawnym spadkobiercom, że rozpętali istną prawną batalię o spadek. Treść ostatniej woli Nobla tłumaczyli… demencją starczą.

Mimo przeciwności dokładnie 19 czerwca 1900 zarejestrowano Fundację Nobla. To ona stała się prawnym właścicielem aktywów, które wcześniej posiadał wynalazca dynamitu. Do dziś podmiot ten zarządza jego majątkiem, zaś procenty zarobione dzięki swojej działalności przeznacza właśnie na wspomniane nagrody.

Nagrody Nobla, czyli właściwie co?

Tak jak miało to miejsce w przypadku Olgi Tokarczuk, otrzymanie przez np. literata nagrody Nobla oznacza dla takiego artysty wielkie wpływy ze skoku popytu na jego książki. Nagroda Nobla to jednak nie tylko wzrost popularności, rozpoznawalności i prestiż. To też konkretne pieniądze.

Każdy z laureatów zawsze otrzymuje złoty medal i dyplom honorowy – to jednak tylko zewnętrze symbole wyróżnienia. Za nimi kryją się wielkie pieniądze, które czynią z danej osoby milionera. O jakich kwotach jednak mówimy? Do 2012 r. było to dziesięć milionów koron szwedzkich, czyli około 4,5 miliona złotych. Od 2012 r. nagrodę trochę zmniejszono, ale nadal mówimy tu o zawrotnych kwotach – ośmiu milionów koron, czyli około 3,5 miliona złotych. Idea jest taka, by dany naukowiec czy literat mógł w pełni poświecić się swojej pracy bez starania się o fundusze na badania czy troszczenia się o prozę życia.

Za co można otrzymać Nagrodę Nobla?

Nagrody Nobla są przyznawane co roku i w następujących kategoriach:

  • fizyki za „najważniejsze odkrycie lub wynalazek w dziedzinie fizyki”,
  • chemii za „najważniejsze odkrycie lub postęp w dziedzinie chemii”,
  • fizjologii lub medycyny za „najważniejsze odkrycie w dziedzinie fizjologii lub medycyny”,
  • literatury za „wybitną pracę na rzecz idealistycznych tendencji”
  • do tego dochodzi Pokojowa Nagroda Nobla, którą przyznaje się za „najlepszą pracę na rzecz braterstwa między narodami, likwidacji lub redukcji stałych armii oraz za udział i promocję stowarzyszeń pokojowych”.

To nie wszystko. W 1968 r. Szwedzki Bank Narodowy postanowił rozpocząć rozdawanie nagród w dziedzinie ekonomii, która także nosi nazwisko Nobla. W tym też czasie zadecydowano, że nie zostaną już wprowadzone inne, nowe kategorie. Jeśli więc marzysz o pójściu śladami np. Olgi Tokarczuk czy Lecha Wałęsy masz dość ograniczone możliwości.

Procedura przyznawania Nobla

Procedura przyznawana Nagród Nobla jest bardzo długa. Propozycje dotyczące nominacji składa aż 3000 wybranych osobistości. Nominować mogą zaś:

  • członkowie parlamentów i rządów,
  • członkowie sądów międzynarodowych,
  • rektorzy uniwersytetów,
  • profesorowie nauk humanistycznych, historii, filozofii, prawa i teologii,
  • dyrektorzy pokojowych instytutów badawczych oraz zagranicznych instytutów politycznych,
  • laureaci Pokojowej Nagrody Nobla,
  • członkowie zarządu organizacji, które otrzymały Pokojową Nagrodę Nobla,
  • byli i aktualni członkowie Norweskiego Komitetu Noblowskiego,
  • byli doradcy mianowani przez Norweski Instytut Noblowski.

Co roku termin zgłoszeń nominacji upływa 31 stycznia. Dyskwalifikowane są nominacje własnej osoby i osób zmarłych. Same nominacje nie są ujawniane publicznie nawet przez 50 lat.

Po 31 stycznia następuje selekcja około 200 kandydatów. Powstała w ten sposób lista jest wysyłana do wybranych ekspertów. Po tym etapie pozostaje już 15 osób. Następnie komitet  jurorów przesyła swoje rekomendacje odpowiedniej instytucji, której członkowie głosują nad wyborem zwycięzcy.

Laureaci Nagrody Nobla

einstein nobelChoć Nobel to nie konkurs popularności, najbardziej znaną osobą, która została uhonorowana w ten sposób, do dziś jest Albert Einstein.

Ponadto – choć może się to wydawać aż dziwne – historia zna przypadki, gdy ktoś nie odebrał Nobla. W 1964 r. literat Jean-Paul Sartre nie przyjąć nagrody, ponieważ… odrzucał wszystkie takie wyróżnienia.

Inny przykład dot. pokojowej nagrody Nobla. W roku 1973 nagrodzono Henry’ego Kissingera i Le Duc Tho. Chodziło o negocjacje pokojowe dot. wojny w Wietnamie. Ten drugi odmówił odebrania wyróżnienia, ponieważ – jak słusznie zauważył – w Wietnamie nadal trwała wojna.

Dwa razy to z kolei władze uniemożliwiły laureatom odebrania Nobla. W czasie rządów nazistów w Niemczech zrobiono tak wobec Richarda Kuhna, Adolfa Butenandta i Gerharda Domagka. W późniejszych latach wszyscy trzej odebrali medale, ale bez pieniędzy. Podobny los spotkał Borysa Pasternaka. Literat ochoczo przyjął nagrodę, ale władze radzieckie nakłoniły go do zmiany decyzji.

Innym kontrowersyjnym przypadkiem był Egas Moniz, który w 1949 r. dostał nagrodę za badania dot. lobotomii. Decyzja spotkała się z protestami, ponieważ ten sposób leczenia osób chorych od początku wzbudzał sprzeczne emocje.

Najmłodszą laureatką była 17-letnia Malala Yousafzai, pakistańska działaczka na rzecz kobiet, która otrzymała w 2014 r. pokojową nagrodę. Najdłużej na Nobla czekał zaś John Bannister Goodenough, fizyk, który został nagrodzony w tym roku w dziedzinie chemii.

Polacy

Jak na razie ośmiu Polaków zostało uhonorowanych Noblem. Pierwsza była Maria Skłodowska-Curie, która do tego otrzymała nagrody w 1903 r. (fizyka) i 1911 r. (chemia). Po niej zaszczyt spotkał literatów: Henryka Sienkiewicza, Władysława Reymonta i Czesława Miłosza. Następnie pokojową nagrodą uhonorowano Lecha Wałęsę. Literacką nagrodę otrzymała też Wisława Szymborska.

Najmniej znanym polskim noblistą jest jednak Józef Rotblat – polski fizyk żydowskiego pochodzenia, radiobiolog i współtwórca pierwszej bomby atomowej. Świat poznał go jednak jako lidera pacyfistycznego ruchu naukowców Pugwash. Za to właśnie został uhonorowany pokojowym Noblem w 1995 r. 

Olga Tokarczuk

Olga TokarczukDecyzję o tym, że to Tokarczuk otrzyma literacką Nagrodę Nobla ogłoszono 10.10.2019 r. Werdykt wcale nie wydawał się jednak taki pewny i oczywisty. Portal Lithub opublikował niedawno (przed werdyktem) listę typowań bukmacherów:

  • Anne Carson – 4/1
  • Maryse Condé – 5/1
  • Can Xue – 8/1
  • Haruki Murakami – 8/1
  • Ludmiła Ulicka – 8/1
  • Ngugi Wa Thiong’o – 8/1
  • Margaret Atwood – 10/1
  • Marilynne Robinson – 10/1
  • Olga Tokarczuk – 10/1
  • Péter Nádas – 10/1
  • Adonis – 14/1
  • Gerald Murnane – 14/1
  • Mircea Cartarescu – 14/1
  • Ya Hua – 14/1
  • Ismail Kadaré – 17/1
  • Javier Marías – 20/1
  • Jon Fosse – 20/1
  • László Krasznahorkai – 20/1
  • Milan Kundera – 20/1
  • Peter Handke – 20/1
  • Yoko Tawada – 20/1
  • César Aira – 25/1
  • Yang Lian – 25/1
  • Ko Un – 33/1
  • Ernesto Cardenal – 50/1
  • George R.R. Martin – 250/1

Z kolei członek komitetu noblowskiego Andreas Olsson zauważył w rozmowie z dziennikarzem „Guardiana”, że w przeszłości literacka nagroda była zbyt europocentryczna. Dodał, że najczęściej nagradzano też białych mężczyzn (i faktycznie: otrzymało ją tylko 14 kobiet na 114 laureatów). Idąc tą logiką zwiększało to szansę Tokarczuk, choć nie umniejsza to jej talentowi.

Nasza literatka otrzyma teraz równowartość ok 3,5 mln zł. Ponadto sprzedaż jej książek znacznie podskoczyła i to aż o 6 000 razy.

– Już ubiegłoroczny Booker spowodował ogromne zainteresowanie twórczością Olgi Tokarczuk i jej książka „Bieguni” była jedną z najchętniej wybieranych w Empiku w 2018 roku – tłumaczył mediom Michał Tomaniak, Dyrektor Działu Książki w Empiku. – Literacki Nobel zadziałał jednak z wielokrotnie większą siłą – dodał.

Możemy spodziewać się, że obecny sukces Tokarczuk otworzy jej wiele nowych drzwi, a może spowoduje, że stanie się ona jeszcze bardziej znana i rozpoznawalna poza granicami naszego kraju.

Nagroda Nobla

Jak więc widać Nobel to nie tylko prestiż, ale też nagroda finansowa. Historia samej idei  jest – jak staraliśmy się wam pokazać w tym tekście – niezwykle bogata i ciekawa. Cieszymy się razem z naszą laureatką, ale też czekamy na kolejne wyróżnienia naszych rodaków. Obyśmy nie musieli czekać na to tak długo…

Poprzedni artykułEmisja pieniądza – jak powstają waluty?
Następny artykułWyniki wyborów: PiS traci Senat!
Jacek Walewski
Redaktor serwisu PortfelPolaka.pl. Pasjonat gospodarki i przemian, jakie w niej zachodzą. Publicysta oraz promotor walut cyfrowych i technologii blockchain. W 2016 współorganizował pierwsze w Polsce (i w tej części Europy) konsultacje społeczne dot. kryptowalut w Sejmie. Od 2018 redaktor sekcji kryptowalutowej Comparic.pl. W latach 2017-2019 pełnił także funkcję asystenta posłanki i wiceprzewodniczącej Komisji Gospodarki i Rozwoju Mirosławy Nykiel.

Dodaj komentarz

avatar
  Subscribe  
Powiadom o