Główny Urząd Statystyczny – historia, zadania i specjalizacje

214

Z całą pewnością o GUS wielokrotnie słyszał już każdy z nas. Niektórzy jednak nie wiedzą jakie tak naprawdę Główny Urząd Statystyczny ma zadania. Mamy tylko świadomość, że GUS gromadzi dane i zajmuje się statystyką. W jaki sposób się to odbywa? Czy ten tajemniczy organ państwowy, który w tym roku będzie obchodzić swoje 104. urodziny może poszczycić się barwną, nietuzinkową historią? Przekonamy się poniżej:

GUS – co to jest? Urząd statystyczny

Główny Urząd Statystyczny to urząd centralny administracji rządowej zajmujący się zbieraniem i udostępnianiem informacji statystycznych na temat większości dziedzin życia publicznego i niektórych stron życia prywatnego. Prowadzenie statystyk ma służyć podejmowaniu przez rządzących kluczowych decyzji dotyczących polityki, życia społecznego czy gospodarki, a także obywatelom.

Do przekazywania danych obligują odpowiednie przepisy prawa – konkretnie Ustawa o statystyce publicznej oraz ogłaszany corocznie Program Badań Statystycznych. Dane mogą być udostępniane tylko w formie zagregowanej (opracowanej), która uniemożliwia identyfikację pojedynczych respondentów. Na tym polega tajemnica statystyczna.

Prezes GUS

Siedziba GUS znajduje się przy al. Niepodległości 208 w Warszawie. Na czele Głównego Urzędu Statystycznego stoi Prezes GUS, który podlega bezpośrednio Prezesowi Rady Ministrów. Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów spośród osób wyłonionych w drodze otwartego i konkurencyjnego naboru, na pięcioletnią kadencję. Prezesowi GUS podlega również 16 dyrektorów urzędów statystycznych – znajdujących się w miastach wojewódzkich, oraz jednostki obsługi statystyki publicznej utworzone na podstawie art. 27 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 roku o statystyce publicznej.

Prezes GUS prowadzi kilka centralnych rejestrów, takich jak między innymi Krajowy Rejestr Urzędowy Podmiotów Gospodarki Narodowej (REGON) oraz Krajowy Rejestr Urzędowy Podziału Terytorialnego Kraju (TERYT). Co istotne, GUS ogłasza wyłącznie komunikaty i informacje dotyczące najważniejszych wskaźników charakteryzujących sytuację społeczno-gospodarczą kraju. Oznacza to, że Główny Urząd Statystyczny nie prowadzi badań opinii publicznej.

Zadania GUS

Jak już zostało wspomniane, Podstawowym zadaniem Głównego Urzędu Statystycznego jest zbieranie i opracowywanie oraz dostarczanie i zapewnianie wiarygodnych, rzetelnych, niezależnych i bardzo jakościowych informacji statystycznych. Dane te odnoszą się do stanu obecnego danej dziedziny życia publicznego, zachodzących zmian w społeczeństwie, gospodarce, a także w środowisku naturalnym. Informacje te służą użytkownikom krajowym i międzynarodowym.

Do pozostałych obowiązków GUS zaliczyć możemy takie działania jak:

  • Rozpoznanie zapotrzebowania na analizy i informacje statystyczne
  • Udział w pracach metodologicznych w wybranych dziedzinach statystyki
  • Współdziałanie z administracją publiczną
  • Prowadzenie krajowego rejestru REGON
  • Praca nad tworzeniem, aktualizacją rejestru urzędowego podziału terytorialnego kraju
  • Wykonywanie opracowań wspomagających inne systemy informacyjne
  • Wykonywanie dodatkowych opracowań i analiz na zlecenie
  • Prowadzenie szkoleń w dziedzinie statystyki
  • Popularyzacja wiedzy o statystyce
  • Administrowanie infrastrukturą techniczną.

W jaki sposób GUS zbiera dane? Narodowy Spis Powszechny

Prowadzone badania statystyczne polegają na zbieraniu danych z różnych dziedzin życia społecznego, gospodarczego, a także informacji o sytuacji demograficznej i dotyczącej środowiska naturalnego. Publikowane informacje są danymi oficjalnymi.

Dane zbierane są przez pracowników Głównego Urzędu Statystycznego za pomocą:

  • Bezpośredniego kontaktu z mieszkańcami, którym ankieterzy zadają różne pytania i zapisują odpowiedzi w specjalnych formularzach
  • Gromadzenia sprawozdań statystycznych przygotowywanych przez pracowników różnych przedsiębiorstw w Polsce
  • Źródła administracyjne, czyli statystyki publiczne, dotyczące na przykład danych udostępnianych przez policję na temat przestępczości.

Na czym polega tajemnica statystyczna?

Wspomniana wcześniej tajemnica statystyczna mówi o tym, że dane indywidualne i dane osobowe, które są zbierane przez pracowników powiązanych z GUS są poufne i podlegają szczególnej ochronie. W Ustawie o Statystyce Publicznej możemy przeczytać, że pracownicy służb statystyki publicznej, rachmistrze spisowi, ankieterzy statystyczni oraz inne osoby wykonujące czynności w imieniu i na rzecz statystyki publicznej, mający bezpośredni dostęp do danych jednostkowych, są obowiązani do bezwzględnego przestrzegania tajemnicy statystycznej.

Co grozi pracownikom GUS, jeśli nie dochowają tajemnicy

Co jeśli wyżej wymienione osoby nie dochowają tajemnicy statystycznej? Grożą im wtedy poważne konsekwencje – zarówno grzywny jak i kary pozbawienia wolności. Dla przykładu, jeśli ktoś naruszy tajemnicę statystyczną, to podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeśli wykorzystuje poznane dane statystyczne w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, to kara jest jeszcze bardziej dotkliwa – może sięgać nawet 5 lat pozbawienia wolności.

Historia GUS

13 lipca 1918 roku, z inicjatywy Ludwika Krzywickiego, Rada Regencyjna Królestwa Polskiego wydała Reskrypt o utworzeniu i organizacji Głównego Urzędu Statystycznego. Dzięki temu, GUS jest najstarszą polską instytucją, która nigdy nie zmieniła nazwy. Początkowo Główny Urząd Statystyczny, jako centralna instytucja statystyczna w kraju, prowadził badania według zatwierdzonego przez Radę Ministrów programu. Inne urzędy mogły prowadzić badania statystyczne wyłącznie w ramach swoich struktur po uzyskaniu zgody GUS.

Reskrypt Rady Regencyjnej nie rozgraniczał jednak kompetencji GUS w tym zakresie. Uregulowano je dopiero odrębnymi umowami zawartymi przez GUS w kolejnych miesiącach. Z kolei 21 października 1919 roku Sejm ustawodawczy uchwalił Ustawę o organizacji statystyki administracyjnej. Natomiast 13 lutego 1922 Rada Ministrów powzięła uchwałę o włączeniu GUS do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

W dwudziestoleciu międzywojennym Główny Urząd Statystyczny nie organizował struktur terenowych. Chciał jednak wspierać rozwój statystyki samorządowej, próbując przenieść do Polski doświadczenia państw Europy Zachodniej. Od 1921 roku GUS wydawał też mapy administracyjne Rzeczypospolitej Polskiej.

Pierwszy spis powszechny rachmistrz spisowy

Najważniejszą pracą wykonaną przez GUS dla administracji państwowej odradzającego się państwa polskiego było jednak przeprowadzenie w 1921 roku pierwszego powszechnego spisu ludności, a następnie przeprowadzenie w 1931 II powszechnego spisu ludności. Ich wyniki obejmujące zagadnienia demograficzne, rynku pracy, zdrowia, edukacji, narodowości, języka i wyznania były kapitalnym materiałem poznawczym, o wartości trudnej do przecenienia dla zarządzania państwem.

GUS podczas II wojny światowej

W 1939 roku Główny Urząd Statystyczny pracował do chwili wybuchu wojny. Zachowały się sprawozdania statystyczne nadesłane do Urzędu z datą 17 sierpnia 1939. Pracowano wówczas – zwłaszcza od czerwca 1939 roku – nad wypełnianiem tablic do Małego Rocznika Statystycznego 1939, co przewidywano zakończyć w październiku.

Agresja III Rzeszy przerwała te prace, ale ich nie zakończyła. W 1941 roku Ministerstwo Informacji i Dokumentacji Rządu RP na wychodźstwie, wydało w Londynie Mały Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej , wrzesień 1939-czerwiec 1941, który zawierał obok danych zebranych przez GUS w 1939 roku, także fragmentaryczne dane z pierwszych lat okupacji.

Pierwszy powojenny spis ludności

GUS oficjalnie wznowił pracę w 1945 roku przy ul. Marszałkowskiej 95 skąd przeniósł się na ul. Narbutta 33. 14 lutego 1946 GUS przeprowadził Powszechny Sumaryczny Spis Ludności. Było to zestawienie ruchów migracyjnych ludności cywilnej i bilans strat po wojnie, nieocenione źródło wiedzy dla tworzącej się po II wojnie światowej administracji państwa polskiego. Dekret Rady Ministrów z 31 lipca 1946 roku o organizacji statystyki państwowej i o Głównym Urzędzie Statystycznym, ustanawiał GUS naczelnym organem statystyki państwowej.

Wzniesienie gmachu GUS przy al. Niepodległości

W latach 1948-1951 u zbiegu ulic: Wawelskiej i al. Niepodległości w Warszawie wzniesiono nowy gmach GUS w kształcie trójskrzydłowego wiatraka zaprojektowany przez Romualda Gutta. Został on oddany do użytku w 1953. Jest to główna siedziba urzędu do dnia dzisiejszego.

Prężny rozwój GUS w kolejnych dekadach

W drugiej połowie lat pięćdziesiątych oraz w latach sześćdziesiątych zwrócono głównie uwagę w GUS na potrzebę stworzenia statystyki terytorialnej, która byłaby partnerem dla struktur administracji państwowej w terenie. Ustawa z dnia 15 lutego 1962 roku o organizacji statystyki państwowej ustaliła organy administracji państwowej w zakresie statystyki, powołała wojewódzkie i miejskie urzędy statystyczne oraz powiatowe (miejskie i dzielnicowe) inspektoraty statystyczne, które podlegały Głównemu Urzędowi Statystycznemu.

W 1975 roku – w konsekwencji zmian administracyjnych – powołano 49 wojewódzkich urzędów statystycznych oraz zreorganizowano sieć powiatowych i miejskich urzędów statystycznych. Ten okres zakończył się w 1978 roku, kiedy to w końcu roku przeprowadzono przyspieszony Spis ludności.

W 1982 Sejm przyjął ustawę z dnia 26 lutego 1982 roku o statystyce państwowej, która określała zadania dotyczące badań statystycznych oraz obowiązki informowania o poziomie i stanie rozwoju społeczno-gospodarczego kraju. Ustawa określała szczegółowo dziedziny badań statystycznych i podtrzymała obowiązek uzgadniania z GUS badań resortowych. Na jej mocy powołana została w 1982 Rada do Spraw Systemów Informacji Społeczno-Gospodarczej, jako organ opiniodawczy i wnioskodawczy w sprawach programu badań statystycznych.

GUS w czasach współczesnych Urząd statystyczny w Szwajcarii

Ustawa z 29 czerwca 1995 roku o statystyce publicznej określiła Główny Urząd Statystyczny jako niezależny organ statystyki publicznej, który zobowiązany jest dostarczać informacje o sytuacji społecznej, gospodarczej, demograficznej i środowiska naturalnego kraju zgodnie z zasadą równoprawnego, równorzędnego i równoczesnego dostępu. Co więcej, w ramach utworzonego przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy w 1996 roku Specjalnego Standardu Upowszechniania Danych (SDDS) GUS zaczął pełnić rolę koordynatora krajowego ze strony polskiej.

XXI wiek charakteryzuje przyspieszenie budowy struktur organizacyjnych i programowych statystyki publicznej w kształcie odpowiadającym standardom międzynarodowym i aktualnym potrzebom informacyjnym kraju. Szczególne znaczenie miało udostępnienie w Internecie Banku Danych Lokalnych – największego, bezpłatnego, uporządkowanego zbioru informacji statystycznych o miejscowościach, gminach, powiatach, miastach i regionach, który cały czas jest rozbudowywany.

Trudno przecenić rolę portalu informacyjnego GUS, który ulega stałej modernizacji i coraz bardziej wychodzi naprzeciw potrzebom użytkowników, publikując w Internecie najświeższe dane i wskaźniki, a nawet całe publikacje i bazy danych.

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments