Testament jako rozporządzenie na wypadek śmierci

157

Wstęp

TestamentKiedy jesteśmy młodzi i dobrze się czujemy, to nie myślimy o naszej przyszłości, a tym bardziej o naszej śmierci. Jednakże rozsądnie myśląc mamy pewność, że umrzemy, jak bowiem wskazał Benjamin Franklin: „Na tym świecie pewne są tylko śmierć i podatki”.

Nasza śmierć może nastąpić nie tylko wskutek zestarzenia się i śmierci naturalnej, lecz także w innych okolicznościach, jak nieszczęśliwy wypadek. Takich okoliczności zazwyczaj nie da się przewidzieć. Powszechnie wiadomym jest, że najwięcej wypadków zdarza się w domu, w tym wypadków śmiertelnych, które nie omijają także ludzi młodych.

Jak można rozrządzić swoim majątkiem na wypadek śmierci?

Rodzaje czynności w prawie ze względu na status stron

Prawo wyróżnia 2 rodzaje czynności prawnych ze względu na status stron, tj.:

  • czynności prawne między żyjącymi (łac. inter vivos),
  • czynności prawne na wypadek śmierci (łac. mortis causa), które są skuteczne z chwilą śmierci osoby, która jej dokonała.

W zakresie czynności na wypadek śmierci wyróżniamy dwie czynności w polskim prawie:

  • testament, który został uregulowany w art. 941 Kodeksu cywilnego, z którego wynika, iż „Rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.”,
  • zrzeczenie się dziedziczenia, które zostało uregulowane w art. 1048 Kodeksu cywilnego, z którego wynika, iż „Spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego.”.

Ogólne kwestie dotyczące testamentu

Kwestia testamentów została uregulowana w art. 941-967 Kodeksu cywilnego.

Możliwość rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci występuje tylko poprzez testament. Jest to jedyna czynność, która jest traktowana jako ostatnia wola osoby, która sporządziła taki dokument.

Osoba sporządzająca testament określana jest jako testator, a po jej śmierci jako spadkodawca.

Niejednokrotnie występuje sytuacja, gdy dwie lub kilka osób chce sporządzić wspólnie testament, np. małżonkowie chcą dokonać rozrządzenia ich wspólnym majątkiem na wypadek śmierci. Jednakże taka czynność nie odniesie skutku, bowiem zgodnie z art. 942 Kodeksu cywilnego „Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy.”.

Zgodnie z powyższym każda z tych osób powinna sporządzić swój własny testament.

Osoba sporządzająca testament może w każdej chwili odwołać cały testament lub jego poszczególne postanowienia, a także sporządzając nowy testament dokonać zmiany zapisów z wcześniejszego testamentu. Jeżeli spadkodawca sporządził nowy testament nie zaznaczając w nim, że poprzedni odwołuje, ulegają odwołaniu tylko te postanowienia wcześniejszego testamentu, których nie można pogodzić z treścią zawartą w nowym testamencie.

Odwołanie testamentu może nastąpić w ten sposób, iż:

  • spadkodawca sporządzi nowy testament,
  • w zamiarze odwołania testament zniszczy lub pozbawi go cech, od których zależy jego ważność,
  • dokona w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień.

Istotnym przy tym jest, że aby sporządzić lub odwołać testament należy mieć pełną zdolność do czynności prawnych, a czynności tych nie można dokonać przez przedstawiciela.

Ustawodawca uregulował też w jakich okolicznościach testament jest nieważny, tj. jeżeli został sporządzony:

  • w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
  • pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści,
  • pod wpływem groźby.

Jakkolwiek na taką nieważność nie można się powołać:

  • po upływie trzech lat licząc od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności,
  • w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.

Testamenty zwykłe

testamentWśród testamentów zwykłych rozróżnić możemy następujące ich rodzaje:

  1. testament holograficzny, który charakteryzuje się tym, iż jest sporządzany w całości przez spadkodawcę pismem ręcznym, a także jest podpisany osobiście przez spadkodawcę i opatrzony datą.

Jednakże brak daty nie pociąga za sobą nieważności tego testamentu, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do:

  • zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu,
  • treści testamentu,
  • wzajemnego stosunku kilku testamentów,

b. testament notarialny, które charakteryzuje się tym, iż jest sporządzany u notariusza. Wówczas notariusz dba, by wszystkie wymogi formalne był spełnione co jest bezpieczniejsze dla osób, które nie wiedzą, jak powinien być sporządzony testament i jakie powinien nosić cechy,

c. testament allograficzny, który polega na oświadczeniu ostatniej woli testatora ustnie w obecności dwóch świadków wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego.

Wówczas takie oświadczenie jest spisywane w protokole z podaniem daty sporządzenia tego protokołu. Następnie protokół ten jest odczytywany w obecności świadków, a po jego odczytaniu, jest podpisywany przez spadkodawcę, osobę, wobec której wola została oświadczona i przez świadków.

W razie, gdyby testator nie mógł podpisać protokołu, to okoliczność taką trzeba wskazać w protokole ze wskazaniem przyczyny braku podpisu.

Wyjątkiem co do takiego testamentu jest, że nie mogą go sporządzić osoby głuche lub nieme.

Testamenty szczególne

Wśród testamentów szczególnych rozróżnić możemy:
Testament a. testament ustny, który stanowi oświadczenie spadkodawcy co do jego ostatniej woli w sposób ustny przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków. Jednakże taki sposób sporządzenia testamentu może powstać tylko w sytuacji:

  • gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy,
  • jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione.

Testament taki sporządza się w ten sposób, że jeden ze świadków lub osoba trzecia spisze oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to podpiszą spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie.

W razie, gdy treść testamentu ustnego nie zostanie w taki sposób stwierdzona, można ją w ciągu sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku stwierdzić przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem. Jednakże sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków jeśli przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody,

b. testament podróżny, który może zostać sporządzony w czasie podróży na polskim statku morskim lub powietrznym przed dowódcą statku lub jego zastępcą.

Testament ten jest sporządzany poprzez oświadczenie woli spadkodawcy dowódcy statku lub jego zastępcy w obecności dwóch świadków. Dowódca statku lub jego zastępca spisuje wolę spadkodawcy, podając datę jej spisania, i pismo to w obecności świadków odczytuje spadkodawcy. Następnie pismo to podpisują spadkodawca, świadkowie oraz dowódca statku lub jego zastępca. Jeżeli:

  • spadkodawca nie może podpisać pisma, należy w piśmie podać przyczynę braku podpisu spadkodawcy,
  • zachowanie tej formy nie jest możliwe, można sporządzić testament ustny,

c. testament wojskowy, które reguluje rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej wydane w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości.

Istotne przy testamentach szczególnych jest, iż tracą one moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy testamentu zwykłego, chyba że spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu. Bieg terminu ulega zawieszeniu przez czas, w którym testator nie ma możności sporządzenia testamentu zwykłego.

Kto nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu

Świadkiem przy sporządzaniu testamentu nie może być osoba, która:

  • nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych,
  • jest niewidoma, głucha lub niema,
  • nie może czytać i pisać,
  • nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament,
  • została skazana prawomocnie wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania,
  • ma zapisaną w testamencie jakąkolwiek korzyść, lub tej osoby:
  • małżonek,
  • jej krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia,
  • osoby pozostające z tą osobą w stosunku przysposobienia.

Jeżeli świadkiem była osoba, która ma zapisaną w testamencie jakąkolwiek korzyść lub takiej osoby małżonek, jej krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia, to nieważne jest tylko postanowienie, które przysparza korzyści tej osobie, jej małżonkowi, krewnym lub powinowatym pierwszego lub drugiego stopnia albo osobie pozostającej z nią w stosunku przysposobienia. Jakkolwiek, gdy z treści testamentu albo z okoliczności wynika, że bez nieważnego postanowienia spadkodawca nie sporządziłby testamentu danej treści, nieważny jest cały testament.

Powołanie spadkobiercy

Osoba sporządzająca testament może powołać do całości lub części spadku jedną lub kilka osób.

Jednakże, jeżeli do spadku lub do oznaczonej części spadku zostało powołanych kilku spadkobierców bez określenia ich udziałów spadkowych, to osoby te dziedziczą w częściach równych.

Kiedy spadkodawca przeznaczył oznaczonej w testamencie osobie poszczególne przedmioty majątkowe, które wyczerpują prawie cały spadek, osobę tę poczytuje się w razie wątpliwości nie za zapisobiercę, lecz za spadkobiercę powołanego do całego spadku. W sytuacji, gdy takie rozrządzenie testamentowe zostało dokonane na rzecz kilku osób, to osoby te w razie wątpliwości poczytuje się za powołane do całego spadku w częściach ułamkowych odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów.

Zastrzeżenie warunku lub terminu w testamencie

Przy sporządzaniu testamentu zastrzeżenie warunku lub terminu uważa się za nieistniejące. Jeśli z treści takiego testamentu lub z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia spadkobierca nie zostałby powołany, powołanie spadkobiercy uważa się za nieważne. Powyższego nie stosuje się w sytuacji, gdy ziszczenie się lub nieziszczenie się warunku albo nadejście terminu nastąpiło przed otwarciem spadku.

Podstawienie testamentowe zwykłe

Kiedy spadkodawca chce określić oznaczone osoby, które miałyby uzyskać po nim schedę spadkową wówczas może zastosować tzw. podstawienie testamentowe zwykłe.

Polega ono na tym, że na wypadek, gdyby powołany do dziedziczenia w pierwszej kolejności nie chciał lub nie mógł dziedziczyć (np. zmarł), spadkodawca powinien w testamencie dokonać tzw. podstawienia, czyli wskazać kolejną osobę, która zostałaby wówczas powołana do dziedziczenia.

Przykładem takiej sytuacji jest powołanie do spadkobrania w testamencie syna, lecz w razie gdyby nie mógł on lub nie chciał spadku, wówczas powołanie wnuka. Taka sytuacja powoduje, że gdyby syn np. zmarł przed otwarciem spadku, wówczas dziedziczyłby wnuk.

Podstawienie testamentowe powiernicze

Zapis z testamentu, w którym spadkodawca zobowiązuje spadkobiercę do zachowania nabytego spadku i do pozostawienia go innej osobie, ma taki skutek, że ta inna osoba jest powołana do spadku na wypadek, gdyby spadkobierca nie chciał lub nie mógł być spadkobiercą.

Jednakże, jeśli z treści testamentu lub z okoliczności wynika, iż spadkobierca bez takiego ograniczenia nie byłby powołany, powołanie spadkobiercy jest nieważne.

Istotne jest, że ustawa zakazuje dokonywania podstawienia powierniczego, lecz nie nakazuje uważania takiego postanowienia za nienapisane, a jedynie zmienia skutki dokonanego rozrządzenia. Podstawienie powiernicze wywołuje skutki podstawienia zwykłego.

Przyrost

W razie powołania przez spadkodawcę kilku osób w testamencie, a jedna z tych osób nie chce lub nie może być spadkobiercą, wówczas przeznaczony dla niej udział – w braku odmiennej woli testatora – przypada pozostałym osobom wskazanym w testamencie w stosunku do przypadających im udziałów. Powyższe często oznaczane jest pojęciem „przyrost”.

Podsumowanie

Kwestia związana z testamentami jest obszerna i powyższa publikacja nie zawiera wskazania innych elementów, które także są istotne dla testamentów, jak kwestia zapisu i polecenia, okoliczności związanych z wykonawcą testamentu i zachowkiem, lecz opisane wyżej okoliczności pozwolą na przybliżenie podstawowych i zarazem istotnych podstaw dotyczących testamentów. Więcej na temat Wspólności majątku spadkowego i działu spadku możesz przeczytać tutaj.

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments