Czym jest państwo neutralne? – definicja i przykłady

1840

W przestrzeni publicznej od bardzo dawna funkcjonuje powiedzenie “neutralny jak Szwajcaria”. Ten kraj uchodzi bowiem za wzorowy przykład państwa wieczyście neutralnego. Co jednak oznacza ten termin? Jakie we współczesnym świecie mamy przykłady państw neutralnych? Wszystkie najważniejsze informacje dotyczące polityki neutralności zostaną zaprezentowane poniżej:

Państwo neutralne – co to oznacza?

Państwo neutralne to państwo, które zadeklarowało neutralność w określonym konflikcie zbrojnym. Państwo neutralne ma obowiązek nieuczestniczenia w konflikcie zbrojnym oraz nieudzielania pomocy żadnej ze stron konfliktu. Na jego terytorium nie mogą stacjonować oddziały wojskowe państw walczących. Zakazany jest także werbunek do armii walczących w konflikcie. Z kolei państwa pozostające w konflikcie zobowiązane są do nienaruszania integralności terytorialnej tego państwa. Wszelkie oddziały państw walczących, które przekroczą granicę państwa neutralnego powinny zostać rozbrojone i internowane.

Prawa i obowiązki państwa neutralnego Znak pokoju

Prawa i obowiązki państwa neutralnego normuje V Konwencja Haska z 1907 roku a także XIII Konwencja Haska dotycząca praw i obowiązków mocarstw neutralnych w razie wojny morskiej z tego samego roku. Według XI Konwencji Haskiej o ograniczeniach w wykonywaniu prawa zaboru w wojnie morskiej, przesyłki pocztowe państw neutralnych są nietykalne nawet gdyby znaleziono je na statkach nieprzyjacielskich na morzu i powinny być odesłane przez zdobywcę z jak najmniejszym opóźnieniem, chyba że przeznaczone są do portu zablokowanego lub pochodzą z niego.

Neutralność nie gwarantuje bezpieczeństwa

Prowadzenie polityki neutralności w podstawowej formie jest jedynie cechą własnej polityki, nie odnosi się natomiast do polityki innych państw, ani też nie istnieją jakiekolwiek szczególne gwarancje bezpieczeństwa państw neutralnych na gruncie prawa międzynarodowego. Co więcej, zabezpieczenie bezpieczeństwa państwa przy prowadzeniu polityki neutralności, wymaga dysponowania szczególnie silnymi siłami zbrojnymi w porównaniu do innych państw danego regionu.

Ogłoszenie neutralności w konflikcie zbrojnym nie gwarantuje zatem bezpieczeństwa danemu państwu. Dla przykładu podczas III wojny północnej wojska szwedzkie wkroczyły na terytorium formalnie neutralnej wówczas Rzeczypospolitej, a podczas II wojny światowej początkowo Holandia ogłosiła neutralność, co jednak nie zapobiegło atakowi ze strony III Rzeszy na jej tereny. Podobnie wyglądał atak Cesarstwa Niemieckiego na Francję na początku I wojny światowej – nastąpił on przez terytorium neutralnej Belgii, co Wielka Brytania uznała za wystarczający pretekst do wypowiedzenia wojny Niemcom.

Państwo wieczyście neutralne

Szczególnym rodzajem państw neutralnych są państwa wieczyście neutralne. Są to kraje, których neutralność jest stanem trwałym. Do uzyskania statusu państwa wieczyście neutralnego nie wystarcza jednak jednostronna deklaracja państwa. Musi ona zostać uznana przez inne państwa – konkretnie innych członków społeczności międzynarodowej. Trwała neutralność wynika z umowy międzynarodowej lub decyzji samego państwa, ale akceptowanej przez społeczność międzynarodową.

Państwo wieczyście neutralne deklaruje nieuczestniczenie w konfliktach zbrojnych prowadzonych przez inne państwa. Nie wchodzi w sojusze o charakterze wojskowym, wojskowo-politycznym ani polityczno-wojskowym, oraz faktycznie nie używa siły zbrojnej wobec innych państw, nie przystępuje do toczących się działań zbrojnych prowadzonych przez inne państwa, a także nie udostępniania swojego terytorium państwowego i swoich zasobów państwom pozostającym w konflikcie zbrojnym.

Niepodległość oraz integralność terytorialna państwa wieczyście neutralnego podlega gwarancjom i ochronie ze strony innych państw. Posiadanie statusu państwa wieczyście neutralnego nie stanowi jednak przeszkody dla zorganizowania i utrzymywania infrastruktury wojskowej oraz sił zbrojnych przez nie. Państwo neutralne co prawda ma prawo do bronienia swojej niepodległości i terytorium, jednak nie powinno ono przystępować do sojuszy wojskowych. Państwa wieczyście neutralne mogą jednak uczestniczyć w innych organizacjach międzynarodowych – takich jak choćby Organizacja Narodów Zjednoczonych, Unia Europejska czy Rada Europy.

Państwa wieczyście neutralne dziś

Poniższa lista prezentuje państwa wieczyście neutralne w dzisiejszych czasach:

  • Austria – od 1955 roku
  • Kostaryka – oficjalnie od 2014 roku
  • Finlandia – od 1956 roku
  • Irlandia – oficjalnie od 1939 roku, w praktyce jednak neutralność Irlandii jest od dekad kwestionowana przez politologów
  • Liechtenstein – od 1868 roku
  • Malta – od 1980 roku
  • Monako – od 1945 roku
  • Mongolia – od 2015 roku
  • Mołdawia – od 1994 roku
  • Panama – od 1989 roku
  • Rwanda – od 2009 roku
  • San Marino – od 1945 roku
  • Singapur – od 1975 roku
  • Szwecja – oficjalnie od 1919 roku, w praktyce jednak neutralność Szwecji jest od dekad kwestionowana przez politologów ze względu na liczne działania szwedzkich służb militarnych w wielu konfliktach XX do XXI wieku
  • Szwajcaria – od 1815 roku
  • Turkmenistan – od 1995 roku
  • Uzbekistan – od 2012 roku
  • Watykan – od 1929 roku.

Szwajcaria – modelowy przykład państwa neutralnego Kontur granic Szwajcarii

Akt Konfederacji Szwajcarskiej

Aby zrozumieć fenomen Szwajcarii jako państwa neutralnego od ponad 200 lat, należy cofnąć się aż do 1291 roku. Wtedy miejscowi chłopi zrzeszeni byli w okręgach administracyjnych, zwanych kantonami, których na terenie Szwajcarii było kilkanaście. W wyżej wspomnianym przełomowym roku 1291 roku, przedstawiciele trzech kantonów leśnych: Uri, Schwyz i Unterwalden podpisali Akt Konfederacji Szwajcarskiej. Reprezentanci kantonów zostali niejako zmuszeni do większej integracji.

Nad helweckimi ziemiami panował ród Habsburgów. Austriacki dom panujący obsadzał wójtostwa i najważniejsze urzędy swoimi ludźmi, co budziło w tubylcach słuszny sprzeciw. Co najważniejsze, Akt Konfederacji Szwajcarskiej był sojuszem obronnym przeciwko Habsburgom. W kolejnych latach świadomość narodowa i tendencje zjednoczeniowe były coraz silniejsze, doprowadzając do utworzenia Związku Szwajcarskiego.

Wojna szwajcarsko-austriacka

W XIV wieku wojna szwajcarsko-austriacka stała się przełomowym momentem w historii kraju. To właśnie w bitwie pod Sempach wyrosła legenda Arnolda Winkelrieda. W ciągu średniowiecza żołnierze wyrobili sobie opinię nieustraszonych i doskonale walczących. Wojenna epopeja Związku Szwajcarskiego skończyła się w roku 1515 wraz z bitwą pod Marignano, ostatnią, w której wzięły udział wojska szwajcarskie. Od tego czasu skupiono się wyłącznie na obronie, choć mężczyźni w dalszym ciągu walczyli jako najemnicy w obcych armiach.

II wojna kappelska

W XVI wieku szwajcarskie miasta stały się głównym ośrodkiem reformacji w Europie. Było to możliwe dzięki autonomii, jaką kantony wywalczyły sobie w obrębie monarchii habsburskiej, a co za tym idzie – swobodzie religijnej i intelektualnej. Jednak część kantonów nie chciała przyjąć nowych protestanckich prądów, tylko pozostać przy swoich katolickich korzeniach. Wskutek różnic religijnych wewnątrz Związku Szwajcarskiego, w 1529 roku wybuchła II wojna kappelska. Konflikt zakończył się zwycięstwem katolików, lecz pociągnął za sobą przykre konsekwencje. Co prawda uchwalono zasadę, że kantony indywidualnie ustanowią sobie, jaka religia ma być dominująca, ale okupione to zostało podziałem kraju na dwa wrogie sobie obozy. W późniejszych latach podział się pogłębił, co znacznie spowolniło tendencje zjednoczeniowe.

Wyrobiona w średniowieczu tożsamość narodowa Szwajcarów została więc w czasach nowożytnych poddana próbie. Kraj podzielił się na katolików i protestantów. W kolejnych wiekach do głosu doszły orientacje profrancuskie i proniemieckie. Gdyby Szwajcaria dała się wmanewrować w jakikolwiek konflikt, prawdopodobnie zostałaby podzielona na części.

Podbój Szwajcarii przez Francję i utworzenie Republiki Helweckiej

Jedynym państwem, któremu udało się podbić Szwajcarię była napoleońska Francja. W 1798 utworzona została Republika Helwecka, jednakże była ona państwem satelickim Francji. Nieprzyzwyczajeni do takiego posłuszeństwa Szwajcarzy, głównie w części niemieckojęzycznej, złapali za broń. Napoleon, widząc, że nie ujarzmi Szwajcarii, wydał 19 lutego 1803 roku Akt Mediacyjny, znoszący Republikę Helwecką, na jej miejsce zaś wprowadzono związek 19 kantonów, ściśle powiązanych z Francją.

Kongres Wiedeński – Szwajcaria staje się państwem wieczyście neutralnym

Na Kongresie wiedeńskim w 1815 roku sprawa Szwajcarii stała się problematyczna, gdyż jej ziemie były łakomym kąskiem dla każdego z europejskich mocarstw. Ostatecznie Kongres wiedeński okazał się kompromisem – nie dano nikomu kontroli nad Szwajcarią. To właśnie wtedy uroczyście ogłoszono jej wieczystą neutralność.

Z przytoczonej powyżej historii Szwajcarii jasno wynika, iż neutralność wieczysta tego kraju nie wzięła się znikąd i nie była zwykłym uciekaniem od konfliktów zbrojnych. Szwajcarzy na przestrzeni wieków wielokrotnie udowadniali swój spryt i zdolności dyplomatyczne. Dzięki mądrej polityce od XVI wieku nie wmanewrowali się oni w żaden konflikt.

Warto zaznaczyć, że bierność tego pięknego państwa była widoczna jedynie na polu wojskowym. Podczas największych konfliktów wojennych, Szwajcaria w najlepsze handlowała z sąsiednimi krajami i przyjmowała do siebie firmy i instytucje szukające bezpiecznych miast do ulokowania swoich interesów. Dzięki formalnej neutralności dorobiła się zatem dobrobytu i poziomu życia, których zazdroszczą jej w zasadzie wszystkie inne państwa europejskie.

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments