Czy kraj może zbankrutować?

397

dług publicznyDług publiczny jest jednym z najważniejszych wskaźników gospodarczych na świecie. Według Instytutu Finansów Międzynarodowych globalny dług publiczny cały czas wzrasta i już niebawem jego wartość ma przekroczyć łączny produkt światowy brutto. W Polsce również w przyszłym roku ma wynieść absolutnie rekordowy poziom. Czy w takim razie mamy powody do niepokoju? Co to jest dług publiczny, ile wynosi, w jaki sposób się go oblicza oraz czym różni się od deficytu budżetowego? Na te pytania i wiele innych, odpowiedzi udzielone zostaną poniżej.

Dług publiczny co to jest?

Dług publiczny, a tak naprawdę zgodnie z definicją ustawową państwowy dług publiczny, to łączne nominalne zadłużenie podmiotów sektora finansów publicznych, ustalane z pominięciem wzajemnych zobowiązań pomiędzy podmiotami należącymi do tego sektora.

Zgodnie z ustawą o finansach publicznych państwowy dług publiczny obejmuje zobowiązania zaciągnięte z następujących tytułów:

  • Wyemitowanych papierów wartościowych opiewających na wierzytelności pieniężne (poza papierami udziałowymi)
  • Zaciągniętych kredytów i pożyczek
  • Przyjętych depozytów
  • Wymagalnych zobowiązań (czyli zobowiązań, których termin płatności minął, a które nie zostały przedawnione lub umorzone)
  • Wynikających z odrębnych ustaw oraz prawomocnych orzeczeń sądów lub ostatecznych decyzji administracyjnych, uznanych za bezsporne przez właściwą jednostkę sektora finansów publicznych będącą dłużnikiem

Minister Finansów określa, w drodze rozporządzenia, szczegółowy sposób klasyfikacji tytułów dłużnych zaliczanych do państwowego długu publicznego, w tym rodzaje zobowiązań zaliczanych do tytułów dłużnych, uwzględniając podstawowe kategorie przedmiotowe i podmiotowe zadłużenia oraz okresy zapadalności.

Państwowy dług publiczny jest wskaźnikiem zadłużenia sektora finansów publicznych określającym wysokość zobowiązań zaciągniętych przez poszczególne jednostki sektora na rynku finansowym (w tym bankowym). Wskaźnik ten uwzględnia zatem proces konsolidacji, czyli wyeliminowanie wzajemnych zobowiązań w ramach sektora.

Jak się oblicza dług publiczny?

Państwowy dług publiczny jest liczony według wartości nominalnej wyżej wskazanych zobowiązań.

Wartość wyemitowanych papierów wartościowych oblicza się według ich wartości nominalnej, rozumianej jako kwota świadczenia głównego z tytułu wyemitowanych papierów wartościowych, należna do zapłaty w dniu ich wykupu lub jeśli zobowiązania finansowe są indeksowane lub kapitalizowane – z uwzględnieniem przyrostu kapitału na koniec okresu sprawozdawczego.

Wartość zaciągniętych kredytów i pożyczek oblicza się według wartości nominalnej, rozumianej jako kwota świadczenia głównego z tytułu zaciągniętej pożyczki lub kredytu, należna do zapłaty w dniu wymagalności zobowiązania.

Wartość przyjętych depozytów oblicza się jako kwotę depozytu, jaką dłużnicy zgodnie z zawartą umową są zobowiązani zapłacić wierzycielom w terminie, w którym następuje likwidacja depozytu; jest to wartość, od której nalicza się oprocentowanie.

Wartość wymagalnych zobowiązań, z wyłączeniem zobowiązań z tytułu gwarancji i poręczeń, obejmuje kwotę zobowiązań, z wyłączeniem odsetek, których termin płatności minął, a nie są przedawnione ani umorzone.

Zgodnie z art. 38a ustawy o finansach publicznych, dług wyrażony w walutach obcych przelicza się na walutę krajową z zastosowaniem średniej arytmetycznej średnich kursów każdej z walut obcych ogłaszanych przez Narodowy Bank Polski i obowiązujących w dni robocze danego roku budżetowego. Następnie, sumując wszystkie wyżej wymienione wartości otrzymujemy ostateczny państwowy dług publiczny w danym roku.

Dokładnie taka metoda obliczania stosowana jest we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Jej ujednolicenie, którego dokonano w 2011 roku miało na celu ograniczenie wpływu rozmaitych zabiegów fiskalnych stosowanych w celu ukrycia długu publicznego. Najczęściej, oprócz wartości nominalnej, wyrażonej w danej walucie, przedstawia się go również w relacji do PKB danego kraju, w wartości procentowej.

Ile wynosi dług publiczny Polski?

Przejdźmy więc do bardzo istotnej kwestii, czyli jaki jest dług publiczny Polski. Na koniec drugiego kwartału 2020 roku, liczony według metodologii unijnej wyniósł on 1,262 biliona złotych. W takim razie, czy dług publiczny rośnie? Zdecydowanie tak, ponieważ na koniec grudnia 2019 wynosił on 1,045 biliona PLN.

Mało tego, Ministerstwo Finansów, biorąc pod uwagę wzrost gospodarczy Polski, spodziewa się, że w 2021 roku dług publiczny przekroczy wartość 1,5 biliona złotych, co będzie absolutnym rekordem i przełoży się na wartość 64,7% Produktu Krajowego Brutto Polski. W takiej sytuacji przekroczy on wartość konstytucyjnego progu zadłużenia naszego kraju, co będzie oznaczało kompletnie obcięcie wydatków i przyjęcie budżetu bez jakiegokolwiek deficytu. Bardzo możliwe jednak, że w obecnej wyjątkowo trudnej sytuacji gospodarczej spowodowanej pandemią koronawirusa, ten próg zostanie podniesiony lub po prostu zawieszony.

Ile wynosi dług publiczny na świecie?

Światowy dług publiczny na koniec 2019 roku wyniósł 70 bilionów dolarów. Jednak Międzynarodowy Fundusz Walutowy przewiduje, że w związku z pandemią koronawirusa na koniec 2020 sięgnie on 80 bilionów USD, co będzie oznaczało 101% światowego PKB. To absolutnie najwyższa wartość w historii.

Jakie kraje mają najwyższy dług publiczny w relacji do swojego PKB? Światowym liderem zdecydowanie jest Japonia, tam na koniec 2019 roku wyniósł on 237% Produktu Krajowego Brutto. W Europie rekordzistą jest Grecja – 177% PKB w minionym roku.

A jakie kraje znajdują się na drugim końcu rankingu i mają najniższy dług publiczny? Tym mianem może się szczycić Brunei (Państwo Brunei Darussalam), gdzie ostatni opublikowany dług publiczny wyniósł zaledwie 2,4% Produktu Krajowego Brutto. W Europie najmniej zadłużona z kolei jest Estonia – zaledwie 8,4% PKB na koniec 2019 roku.

Dług publiczny a deficyt budżetowy

Deficyt budżetowy a dług publiczny to dwa zupełnie różne pojęcia i nie można ich stosować zamiennie. Deficyt budżetowy, potocznie zwany dziurą budżetową, jak sama nazwa wskazuje, to różnica między wpływami a wydatkami w danym roku budżetowym, a konkretnie ujemna wartość tej różnicy. Kiedy wpływy przewyższają wydatki, mówimy o nadwyżce budżetowej. Pojęciem nieco szerszym jest deficyt (bądź nadwyżka) finansów publicznych, obejmujący dodatkowo m.in. deficyty samorządów.

Dług publiczny, jak już zostało wyjaśnione wcześniej, to łączne nominalne zadłużenie podmiotów sektora finansów publicznych.

Warto przy tym zauważyć, że zaciąganie długu publicznego (choćby poprzez emisję obligacji skarbowych) jest jedną z metod umożliwiających pokrycie deficytu budżetowego, a tak naprawdę nawet najczęściej stosowaną metodą zbilansowania budżetu. Tak więc za bezpośrednią przyczynę powstawania długu publicznego i jego wzrostu uważa się właśnie deficyt sektora finansów publicznych.

Czy Polska może spłacić dług publiczny?

Odpowiedź jest prosta i jednoznaczna – w praktyce absolutnie nie. Podobnie sytuacja wygląda w przypadku każdego kraju, gdzie dług publiczny wynosi więcej niż kilka procent.

W teorii jednak spłata długu publicznego jest jak najbardziej możliwa, choć wymagająca czasu. W takiej sytuacji kraj dany musiałby całkowicie zredukować wydatki budżetowe, wstrzymać emisję papierów dłużnych, a nadwyżkę z budżetu przeznaczyć na wykup tych znajdujących się już w obrocie.

Oczywiście w dość szybkim czasie takie działanie spowodowałoby gwałtowne wyhamowanie rozwoju gospodarczego, drastyczny spadek poziomu życia, niepokoje społeczne i w efekcie doprowadziłoby kraj do prawdziwej ruiny. Ze spłatą długu publicznego bez większych konsekwencji mógłby sobie w zasadzie poradzić taki kraj, jak Brunei, jednak to wyjątek od reguły.

Czy przez dług publiczny kraj może zbankrutować?

Okazuje się, że tak, przez dług publiczny kraj może zbankrutować na różne sposoby. Najłatwiej podzielić je na zadłużenie wewnętrzne, czyli długi wobec obywateli własnego państwa; oraz zewnętrzne, czyli długi wobec zagranicznych instytucji.

W powodu zadłużenia wewnętrznego w ostatnich latach zbankrutowały takie państwa, jak:

  • Wenezuela (1998)
  • Argentyna (2000 i 2007)
  • Zimbabwe (2006)

Z kolei ze względu na zewnętrzny dług publiczny bankructwo ogłosiły takie kraje, jak:

  • Indonezja (2000)
  • Wybrzeże Kości Słoniowej (2000)
  • Zimbabwe (2000)
  • Argentyna (2001)
  • Kenia (2001)
  • Nigeria (2001 i 2005)
  • Paragwaj (2002)
  • Urugwaj (2003)
  • Wenezuela (2004 i 2019)
  • Ekwador (2008)

Bardzo blisko bankructwa były również takie kraje, jak Turcja w 2000 roku czy Grecja w 2010, lecz zwróciły się o pomoc do Międzynarodowego Funduszu Walutowego i innych instytucji międzynarodowych, dzięki czemu zdołały się uratować przed upadłością.

Z kolei, jak już wiemy Japonia utrzymuje ogromną wartość długu publicznego w relacji do PKB, a w najmniejszym stopniu nie grozi jej bankructwo. Z czego to wynika? Po pierwsze dług publiczny wewnętrzny jest znacznie mniej niebezpieczny niż zewnętrzny. Po drugie, kluczowy jest zasób aktywów państwowych. Jeśli przerasta on wartość długu publicznego, nie ma ryzyka bankructwa. Tak właśnie jest w przypadku Japonii czy Stanów Zjednoczonych. Te kraje posiadają ogromne aktywa zagraniczne, dzięki czemu wciąż są bezpieczne i rosnący dług publiczny nie jest dla nich tak niepokojący, jak choćby dla krajów Ameryki Południowej.

Rolowanie długu publicznego – co to jest?

Czym jest rolowanie długu publicznego – termin popularny w gospodarczych publikacjach, zwany także refinansowaniem długu? Jest to po prostu spłata zobowiązań (długu) za pomocą środków uzyskanych poprzez zaciągnięcie kolejnych zobowiązań. Może to być proces jednorazowy lub ciągły.

Z rolowaniem długu publicznego mamy do czynienia wtedy, gdy po prostu brakuje środków finansowych na spłatę zobowiązań z innych źródeł. Bardzo często mamy z takim refinansowaniem do czynienia w przypadku emisji obligacji skarbowych. Jest to bardzo popularna praktyka i wchodzi ona w skład potrzeb pożyczkowych brutto budżetu państwa.

Ukryty dług publiczny

Ukryty dług publiczny to finansowe zobowiązania państwa nieuwzględnione w jego sprawozdawczości budżetowej. Podstawowym jego źródłem są przyszłe zobowiązania państwa, choćby z tytułu wypłaty emerytur i zasiłków dla bezrobotnych oraz funkcjonowania systemu opieki zdrowotnej.

Ukryty dług publiczny powstaje wtedy, gdy wartość bieżąca przyszłych świadczeń na rzecz obecnie żyjących pokoleń jest większa od wartości bieżącej płatności finansujących działanie tych publicznych systemów. Jest to określane mianem międzypokoleniowej nierównowagi.

Kilka lat temu weszło w życie rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej nakazujące ujawnianie wartości ukrytego długu publicznego. W naszym kraju Główny Urząd Statystyczny zobowiązał się do podawania jego wysokości co 3 lata. Na koniec 2018 roku ta wartość wyniosła 4,808 biliona złotych, czyli mniej niż w pierwszej publikacji na zakończenie 2015 – wtedy wyniosła 4,96 biliona PLN.

Szacuje się, że łączne zadłużenie świata, wliczając ukryty dług publiczny w pierwszym kwartale 2020 roku wyniosło aż 258 bilionów dolarów.

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments